Nhớ Giáo sư Lê Thi
Cập nhật lúc: 15:34, Thứ Năm, 03/09/2020 (GMT+7)

Vậy là GS Lê Thi (tên thật là Dương Thị Thoa) đã vĩnh viễn ra đi, để lại niềm thương nhớ cho nhiều thế hệ. Bà đã cống hiến cả cuộc đời cho cách mạng, cho khoa học và cho bình đẳng giới, đặc biệt vì những người phụ nữ yếu thế.

Hàng năm, cứ đến những ngày Cách mạng tháng Tám lịch sử là nhiều người lại nhắc đến tên GS Lê Thi với tư cách là người dự phần vào sự kiện trọng đại của đất nước – người kéo cờ trong ngày lễ độc lập. Năm nay, truyền thông vẫn nhắc đến bà với vai trò ấy, nhưng là để tiễn đưa một nữ trí thức về với thế giới của những người hiền.

 Con nhà dòng dõi

Giáo sư Lê Thi là con gái thứ tư của GS Dương Quảng Hàm, một nhà giáo mẫu mực của nền giáo dục Việt Nam trước Cách mạng Tháng Tám. Những công trình học thuật như: Việt Nam văn học sử yếu; Việt Nam thi văn hợp tuyển; Quốc văn trích diễn: Cao đẳng Tiểu học độc bản... do GS Dương Quảng Hàm biên soạn có tiếng vang mạnh mẽ trong xã hội thời bấy giờ và cho đến ngày nay vẫn còn nhiều giá trị.

GS Lê Thi khi còn trẻ

 Sinh thời, GS Lê Thi từng chia sẻ về cha mình – GS Dương Quảng Hàm: “Ở nhà, gia đình cũng là một lớp học mà cha tôi là thầy giáo. Ngôi nhà số 98A Hàng Bông đã gắn bó với tuổi thơ của anh chị em chúng tôi với những buổi tối, sau khi ăn cơm chiều, tất cả anh chị em tập trung tại phòng học, cha tôi ngồi một bàn riêng, còn các con ngồi quanh một bàn học lớn. Một điểm tôi đặc biệt ấn tượng về cha mình là ông không bao giờ làm hộ bài cho các con, nếu có vấn đề cần hỏi, có các bài tập khó thì ông cụ lấy ví dụ giảng giải để các con hiểu, gợi ý để các con độc lập suy nghĩ. Học văn thì bày cho cách đọc như thế nào để dễ thuộc, đọc như thế nào cho hay, cho truyền cảm...”

Cuộc đời bà chịu ảnh hưởng sâu sắc từ phong cách làm việc của GS Dương Quảng Hàm. Cách đây gần chục năm, bà từng chia sẻ: “Mặc dù đã 85 tuổi nhưng hàng ngày tôi vẫn đọc sách, tìm tòi và cắt những bài báo, tài liệu có ích cho mình, thỉnh thoảng viết một số bài cho các Tạp chí Khoa học Xã hội. Sự say mê và chuyên cần đó chính là điều mà tôi đã học được từ cha tôi. Có lẽ, cũng chính từ cách đối xử, dạy dỗ không phân biệt con trai, con gái, từ sự bình đẳng và có trách nhiệm trong nếp sống của cha đối với gia đình đã ảnh hưởng không nhỏ tới những định hướng khoa học của tôi sau này...".

Từ năm 1933 đến năm 1943, Dương Thị Thoa là nữ sinh của trường Đồng Khánh. Đầu năm 1945, bà chính thức tham gia các hoạt động bí mật của Việt Minh. Trong những ngày diễn ra Cách mạng tháng Tám, bà hăng hái tham gia giành chính quyền ở Hà Nội. Bà được lịch sử nhắc đến với tư cách là một trong hai người phụ nữ kéo cờ trong ngày Quốc khánh 2-9-1945.

Dấu ấn trong nghiên cứu về phụ nữ Việt Nam

Trong cuộc kháng chiến chống Pháp, Dương Thị Thoa tham gia hoạt động bí mật ở nội thành Hà Nội, rồi hoạt động trong các phong trào Phụ nữ ở Vĩnh Yên, Tuyên Quang… Từ những hoạt động thực tiễn này đã hình thành trong bà mối quan tâm sâu sắc đối với phụ nữ và sau này trở thành niềm say mê trong các nghiên cứu về phụ nữ.

Sau năm 1954, bà trở về Hà Nội và công tác tại trường Công an Trung ương, trường Nguyễn Ái Quốc Trung ương. Từ năm 1961, bà là cán bộ nghiên cứu Viện Triết học, Viện phó Viện Triết học, Tổng Biên tập Tạp chí Triết học (từ 1975), Viện trưởng Viện Triết học (từ 1981). Tính cho đến nay, bà là nữ viện trưởng duy nhất của Viện Triết học. Sau khi nghỉ quản lý ở đây, bà trở thành Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Phụ nữ (tiền thân của Trung tâm Nghiên cứu Phụ nữ và Gia đình, hiện nay là Viện Nghiên cứu Gia đình và Giới) (1987-1995) và dành nhiều mối quan tâm cho các vấn đề về phụ nữ và giới ở Việt Nam.

Trong quá trình nghiên cứu tại Viện Triết học, những vấn đề về phụ nữ Việt Nam luôn là mối quan tâm của GS Lê Thi. Năm 1987, Trung tâm Nghiên cứu Phụ nữ được thành lập theo ý tưởng và quyết tâm của GS Lê Thi. Khi Trung tâm mới được thành lập, GS Lê Thi phải đối mặt rất nhiều khó khăn, từ cơ sở vật chất đến đội ngũ nhân sự. Trụ sở đầu tiên của Trung tâm là một căn phòng nhỏ ở tầng hai, số 6 phố Đinh Công Tráng, Hà Nội với chưa đầy 10 cán bộ nghiên cứu. Điều ấy không làm bà nản lòng. Một mặt bà hướng cán bộ của Trung tâm tập trung thực hiện những đề tài nghiên cứu về phụ nữ ở nông thôn với nguồn kinh phí hết sức eo hẹp, mặt khác bà tranh thủ sự ủng hộ, tài trợ của các tổ chức nước ngoài.

GS Lê Thi khi đã ở tuổi 90

Chia sẻ về động lực thôi thúc thành lập Trung tâm Nghiên cứu Phụ nữ, GS Lê Thi cho biết: “Tôi cũng không hiểu tại sao khi đó đã ở tuổi 60 tôi lại hăng hái như vậy, chỉ tâm niệm những vấn đề về Phụ nữ Việt Nam phải được quan tâm nghiên cứu… Lúc đó tôi không nghĩ đến tuổi tác, chỉ nghĩ đó là những việc cần phải làm thôi”. Có lẽ những năm tháng lăn lộn với phong trào phụ nữ, đặc biệt là khi tiếp xúc trực tiếp và thấu hiểu với nhiều hoàn cảnh éo le của phụ nữ nông thôn, bà thấy cần phải làm gì đó vì phụ nữ.

Vấn đề phụ nữ ở nông thôn và vấn đề việc làm của phụ nữ là những nghiên cứu đầu tiên của GS Lê Thi, được tiến hành ở một số địa phương như: Hưng Yên, Thái Bình, Thanh Hóa, Hà Tây... Bà đã cùng đồng nghiệp sử dụng các phương pháp định lượng, định tính trong nghiên cứu để đưa ra những kết luận và giải pháp mang tính khả thi. Theo bà, vấn đề quan trọng đối với phụ nữ ở nông thôn là việc làm. Việc làm có ảnh hưởng lớn tới các yếu tố khác trong gia đình: đời sống tình cảm vợ chồng, cuộc sống vật chất, và các quan hệ xã hội khác. Khi nghiên cứu về phụ nữ nông thôn, GS Lê Thi đã gặp nhiều trở ngại như sự mặc cảm, tự ti của đa số phụ nữ; những định kiến của xã hội, những ràng buộc từ phía gia đình, chồng con… Bà còn đi sâu nghiên cứu về các nữ công nhân ở các nhà máy, xí nghiệp, nông trường và các lâm trường. Các đối tượng phụ nữ khác nhau với khó khăn, lực cản không giống nhau đều được bà cùng đồng sự tìm hướng nghiên cứu kỹ lưỡng. Tuy nhiên, khi nghiên cứu, muốn dành được sự tin tưởng, trước hết phải đặt vào vị trí của họ và phải thấu hiểu, cảm thông, chia sẻ những suy nghĩ, tâm tư của chị em phụ nữ.

Trong những công trình viết về phụ nữ, GS Lê Thi tâm đắc nhất là những nghiên cứu về phụ nữ đơn thân, những kết quả nghiên cứu của bà được tổng hợp lại trong cuốn sách: “Cuộc sống phụ nữ đơn thân ở Việt Nam”, Nxb Khoa học Xã hội, 2002. Cuốn sách được dịch và tái bản bằng tiếng Anh: “Single women in Vietnam”, Nxb Thế giới, 2008. Bà tâm sự: “Tôi đồng cảm với những phụ nữ đơn thân”. Nghiên cứu về phụ nữ đơn thân là một quá trình chia sẻ với thân phận của những người phụ nữ, vì những lý do khác nhau, họ có cảnh đời bất hạnh về tinh thần hoặc thiếu thốn, khốn khổ về đời sống vật chất; họ là những phụ nữ không có chồng, góa chồng, bỏ chồng, bị tâm thần… Để hiểu được cuộc sống vật chất, cuộc sống nội tâm của những phụ nữ đơn thân, GS Lê Thi đã tiếp xúc, đôi khi sống cùng với họ, trò chuyện, tâm sự, lắng nghe như những người bạn tri kỷ, vì thế bà có thể hiểu được những suy nghĩ, những tâm sự, những ước muốn và mong đợi sự đồng cảm, chia sẻ từ gia đình và xã hội đối với họ.

Trong suốt cuộc đời làm khoa họccủa GS Lê Thi, rất dễ nhận ra mối quan tâm lớn của bà. Bên cạnh công trình nói trên, bà còn viết nhiều sách khác về các vấn đề liên quan đến phụ nữ Việt Nam. Có thể kể ra một số ấn phẩm khác như: Phụ nữ và bình đẳng giới trong đổi mới ở Việt Nam, Nxb Phụ nữ, 1998; Phụ nữ nông thôn và việc phát triển các ngành nghề phi nông nghiệp (Chủ biên), Nxb Khoa học Xã hội, 1998; Chính sách xã hội đối với phụ nữ nông thôn, quá trình xây dựng và thực hiện (Đồng tác giả), Nxb Khoa học Xã hội, 1998; Việc làm, đời sống của phụ nữ Việt Nam trong chuyển đổi kinh tế hiện nay, Nxb Khoa học Xã hội, 1999 (Bản tiếng Anh, Nxb Thế giới, 2001)… Những công trình nghiên cứu về phụ nữ, về giới của Trung tâm nghiên cứu Phụ nữ nói chung, của GS Lê Thi nói riêng có giá trị khoa học và thực tiễn không nhỏ, đã góp một tiếng nói có trọng lượng trong việc xây dựng, hoạch định chính sách nữ của Đảng và Nhà nước ta.

Nhớ GS Lê Thi là chúng ta nhớ về một nữ trí thức tài năng, một người vinh dự có mặt trong ngày lễ Độc lập (2-9-1945), một nhà khoa học đã có những đóng góp xuất sắc trong nghiên cứu về phụ nữ và giới ở Việt Nam.

 

Nguyễn Thanh Hóa

Trung tâm Di sản các nhà khoa học Việt Nam


Ý kiến của bạn Gửi cho bạn bè In bài này Trở lại
Số lần đọc tin: