08/03/2020 5:18:24 CH - Nhớ PGS.TS Phạm Tú Châu

Vị bác sĩ đi qua những vùng dịch
Cập nhật lúc: 12:34, Thứ Sáu, 28/02/2020 (GMT+7)

“Bệnh nhân nhìn chúng tôi với ánh mắt cầu cứu. Có người nói: Nếu bác sĩ đi thì tôi sẽ chết” – Đó là chia sẻ xúc động của BS.TTƯT Nguyễn Hồng Hà (Nguyên Phó Viện trưởng Viện Y học lâm sàng các bệnh nhiệt đới) trong đợt chống dịch SARS năm 2003. Trung tâm Di sản các nhà khoa học Việt Nam trân trọng giới thiệu cuộc trò chuyện thú vị với ông nhân dịp ngày Thầy thuốc Việt Nam (27-2).

PV: Là người gắn bó cả đời với chuyên ngành truyền nhiễm, xin ông cho biết lý do nào đã dẫn ông tới với nghề?

BS Nguyễn Hồng Hà: Sinh ra trong cuộc kháng chiến chống Pháp và lớn lên trong giai đoạn hòa bình ở miền Bắc, tôi vào đại học năm 1971 khi cuộc kháng chiến chống Mỹ đang ở giai đoạn ác liệt. Nhận thấy nghề Y là một nghề cao quý cùng mong nuốn được chữa bệnh cho đồng bào, tôi quyết định thi vào trường Đại Học Y Hà Nội. Trong quá trình học, tôi luôn cố gắng và trở thành 1 trong 16 sinh thi đỗ nội trú bác sĩ khóa IV năm 1976. Chúng tôi được lựa chọn ngành nghề theo học. Tôi quyết định chọn chuyên ngành truyền nhiễm với lý do hết sức đơn giản, bởi lúc đó đất nước mới thống nhất, đời sống nhân dân còn khó khăn, bệnh dịch xảy ra khắp nơi, nhiều người chết vì mắc bệnh truyền nhiễm và các bệnh nhiễm trùng. Được học các thầy Trịnh Ngọc Phan, Lê Đăng Hà – những người thầy xuất sắc, tôi cảm thấy say mê hơn và quyết tâm sống chết với nghề của mình. 

BS.TTƯT Nguyễn Hồng Hà chia sẻ trong buổi làm việc ngày 26-7-2020.

BS.TTƯT Nguyễn Hồng Hà chia sẻ trong buổi làm việc ngày 26-2-2020.

PV: Sau khi tốt nghiệp ông được giữ lại làm việc tại Bệnh viện Bạch Mai, thời điểm đó đất nước ta có nhiều bệnh dịch hoành hành. Vậy xin ông có thể chia sẻ thêm về khoảng thời gian đó?

BS Nguyễn Hồng Hà: Mới ra trường nhưng tôi đã phải đối mặt với rất nhiều dịch bệnh truyền nhiễm như dịch tả (xảy ra chủ yếu ở các vùng ven biển như Hải Phòng, Quảng Ninh, Thanh Hóa...), dịch hạch (chủ yếu ở miền Nam), viêm não Nhật Bản (phổ biến vào những tháng hè) và nhiều bệnh khác như bệnh bạch hầu, xuất huyết, uốn ván, thương hàn.... Có những bệnh còn để lại di chứng rất nặng cho người bệnh.

Chuyến công tác đầu tiên của tôi là vào miền Nam chống dịch hạch cùng GS Đào Đình Đức năm 1983. Dịch hạch ảnh hưởng lớn đến vấn đề giao thương với các nước và kinh tế nói chung. Miền Bắc những năm đó gặp rất nhiều khó khăn vì thế cần vận chuyển lúa gạo từ miền Nam. Những con chuột mang bệnh dịch hạch cũng từ đó mà theo các chuyến tàu ra Bắc. Lúc ấy, tôi cùng các bác sĩ ngày đêm làm việc, điều trị cho cho bệnh nhân, thật may có nhiều bệnh nhân nặng cũng được cứu sống. Chúng tôi cố gắng mọi cách để cứu chữa bệnh nhân. Tôi cũng cùng thầy Hoàng Thuỷ Nguyên, Đặng Đức Trạch đi chống dịch tả ở các địa phương, bệnh nhân mắc bệnh bị ỉa chảy, mất sức một cách kinh khủng. Nhiều người mắc bệnh, chúng tôi cho truyền dịch ngay tại địa phương thế nhưng cũng không có đủ dịch mà phải truyền bằng nước dừa. 

Mỗi một loại bệnh, mỗi một lần chống dịch là chúng tôi có những cách xử lý khác nhau. Bác sĩ chúng tôi cũng thường xuyên phải chữa một căn bệnh mang tên uốn ván. Mỗi năm có hàng trăm ca nhiễm bệnh, có ca cần phải chữa trị bằng thuốc an thần và hỗ trợ thở bằng phương pháp bóp bóng. Bác sĩ, y tá thay nhau thực hiện công việc này để điều trị cho bệnh nhân, có người được y tá, điều dưỡng thay nhau bóp bóng trong 45 ngày mới qua khỏi. Nghĩ lại công việc lúc đó thật khó khăn đến nhường nào. 

PV: Là người đã đi qua các vùng dịch và chứng kiến nỗi đau của người bệnh, ông ấn tượng nhất với lần chống dịch nào?

BS Nguyễn Hồng Hà: Cho đến tận bây giờ, ấn tượng lớn nhất với tôi là thời gian phòng chống và đẩy lùi dịch SARS xảy ra năm 2003. 

Tôi nhớ bệnh nhân đầu tiên mắc bệnh này là Johnie Chun Cheng - một người Hồng Kông quốc tịch Mỹ được phát hiện ở Bệnh viện Việt - Pháp ngày 28-2-2003. Sau khi ông ấy bắt đầu có hiện tượng suy hô hấp, các bác sĩ cho mời chuyên gia y tế của tổ chức Y tế thế giới tại Việt Nam tên là Carlo Urbani đến thăm khám và phát hiện bệnh nhân bị nhiễm một loại virus lạ, có khả năng lây nhiễm cao. Quả nhiên vài ngày sau các bác sĩ, nhân viên y tế của Bệnh viện Việt - Pháp đã có những biểu hiện tương tự. 

PV: Ông bắt đầu tham gia vào chiến dịch diệt SARS như thế nào?

BS Nguyễn Hồng Hà: Ngày 8-3 tôi được mời sang hỗ trợ tại Bệnh viện Việt - Pháp, lúc đó có 17 bệnh nhân nhiễm bệnh và một nữ y tá tên Lượng bị suy hô hấp, tổn thương phổi và cần can thiệp hỗ trợ thở. 2 ngày sau, Bệnh viện Việt - Pháp tổ chức buổi trao đổi với sự tham gia của GS Trần Quỵ - Giám đốc bệnh viên Bạch Mai, PGS.TS Nguyễn Đức Hiền – Phó Viện trưởng Viện Y học lâm sàng các bệnh nhiệt đới và tôi - khi đó là Trưởng phòng Y học Hồi sức cấp cứu. Mọi người đều nhận định đây là loại bệnh mới, có khả năng lây lan nhanh, cần phải cảnh báo ra quốc tế và xử lý kịp thời. Bệnh viện Việt - Pháp đề nghị GS Trần Quỵ cho chuẩn bị nhân lực, bác sĩ cũng như trang thiết bị hỗ trợ. Sau khi nước ta thông báo về bệnh dịch, tổ chức Y tế thế giới đã cảnh báo đến toàn cầu. Hơn 1 tháng sau, các phòng thí nghiệm mới đưa ra và đặt tên là Hội chứng hô hấp cấp nặng – SARS.

PV: Tại thời điểm đó ông và đồng nghiệp của mình có biện pháp phòng ngừa bệnh và điều trị dịch bệnh như thế nào?

BS Nguyễn Hồng Hà: Chỉ sau chưa đầy 1 tuần kể từ buổi họp trao đổi, số ca bệnh nhiễm SARS tăng dần, chúng tôi được Bộ Y tế giao nhiệm vụ tiếp nhận các ca bệnh. Trước tình hình diễn biến nhanh của bệnh dịch buộc chúng tôi phải thích nghi và chuẩn bị sẵn sàng trang thiết bị cần thiết. Chúng tôi tiến hành giải phóng toàn bộ tầng 2 của Viện Y học lâm sàng các bệnh nhiệt đới, bệnh nhân bệnh nhẹ được cho ra viện, còn lại chuyển lên tầng trên hoặc nếu nặng thì chuyển vào khoa Hồi sức cấp cứu của Bệnh viện Bạch Mai. 


Khu cách ly tại Viện y học lâm sàng các bệnh nhiệt đới. (Nguồn: Internet)
Khu cách ly tại Viện y học lâm sàng các bệnh nhiệt đới.
(Nguồn: Internet)

PV: Trong hoàn cảnh khó khăn, thiếu thốn trang thiết bị y tế như vậy, ông và đồng nghiệp đã có sáng tạo gì?

BS Nguyễn Hồng Hà: Các cụ ta xưa có câu "cái khó ló cái khôn". Ngày 8-3, khi sang Bệnh viện Việt - Pháp, tôi thấy các bác sĩ có phương tiện phòng hộ, thực hiện các quy trình phòng vệ rất tốt nhưng cảm giác là không khí ở đó rất bí. Chính vì thế trong buổi giao ban đầu tuần sau ở Viện Y học lâm sàng các bệnh nhiệt đới, tôi thẳng thắn chia sẻ suy nghĩ của mình và quyết định cho mở thông thoáng các buồng bệnh để không khí trong lành tràn vào, giúp giảm khả năng lây nhiễm. Có lẽ, cách làm này của chúng tôi chẳng có trong y văn nào và thế giới cũng chẳng ai làm như vậy.
 

 Bệnh nhân được ra viện sau tháng ngày chống chọi với SARS  (Nguồn: Internet)
Bệnh nhân được ra viện sau tháng ngày chống chọi với SARS.
(Nguồn: Internet)
 

PV: Vậy còn việc điều trị ra sao? Và làm thế nào để tránh lây nhiễm ra các nhân viên y tế, thưa ông?

BS Nguyễn Hồng Hà: Bệnh nhân mỗi ngày một tăng mà phương tiện thiếu thốn, chúng tôi lo lắng lắm! Chúng tôi luôn động viên tinh thần nhau bởi lúc này là lúc bệnh nhân cần bác sĩ nhất. Để đảm bảo lực lượng y bác sĩ chữa trị cho người bệnh, tôi đưa ra đề xuất chia thành 3 kíp trực. Mỗi kíp 2 bác sĩ, 5 điều dưỡng, 1 hộ lý và trực 24/24, theo sát bệnh nhân liên tục. Ba kíp làm một ngày, nghỉ 2 ngày và cứ luân phiên như thế. Với anh em được nghỉ phải tự cách ly ở nhà.

Hai tuần trôi qua, sau khi áp dụng biện pháp mở cửa thông thoáng phòng bệnh, không có ai lây nhiễm thêm, điều này khẳng định việc mở cửa, làm thông thoáng giúp giảm mầm bệnh. Gần 50 ngày xảy ra dịch chúng tôi điều trị khỏi cho 34 bệnh nhân, trong đó một nửa suy hô hấp và phải thở máy. Bên cạnh việc theo dõi, chữa trị chúng tôi phải động viên, chăm sóc bệnh nhân, giúp bệnh nhân gội đầu, tắm giặt,.. rất vất vả.

Một kíp y, bác sĩ trực tiếp tham gia điều trị cho bệnh nhân SARS của Viện Y học lâm sàng các bệnh nhiệt đới  (Nguồn: Internet)
Một kíp y, bác sĩ trực tiếp tham gia điều trị cho bệnh nhân SARS
của Viện Y học lâm sàng các bệnh nhiệt đới. 
(Nguồn: Internet) 
 
Các y, bác sĩ giúp bênh nhân SARS gội đầu  (Nguồn: Internet)
Các y, bác sĩ giúp bênh nhân SARS gội đầu.
 (Nguồn: Internet)
 PV: Động lực gì giúp ông và đồng nghiệp vượt qua những ngày gian khó như vậy?

BS Nguyễn Hồng Hà: Nhiều bệnh nhân bị hoảng loạn. Chúng tôi điều trị cho họ vừa phải theo dõi, vừa phải ở bên cạnh để động viên. Nhiều người nhà sợ, nên toàn bộ nhân viên y tế phải chăm sóc, gội đầu, tắm giặt… rất vất vả. Lúc bệnh nhân rơi vào tình trạng khó khăn nhất chúng tôi phải hỗ trợ cho bệnh nhân vượt qua. Nếu mình không hỗ trợ thì họ sẽ chết trước. Trong đó, quan trọng là phải hỗ trợ hô hấp cho tốt. Nhiều bệnh nhân yếu, phải dùng mặt nạ, máy thở áp lực dương đẩy oxy vào phổi. Phải duy trì cho bệnh nhân từng ngày một, 4-5 ngày họ đỡ thì chuyển sang giai đoạn điều trị khác. 

Bệnh nhân thở khó khăn lắm, ngoài thở họ vẫn phải ăn. Nhưng ăn cũng khó khăn, vì ho mạnh là tụt oxy. Có hai người hỗ trợ, một người giữ bộ phận thở oxy, một người cho ăn. Mà cán bộ y tế túc trực như vậy khả năng lây nhiễm rất cao. Nhưng nhìn bệnh nhân với ánh mắt cầu cứu, tuyệt vọng thì làm sao chúng tôi có thể làm ngơ được. Có bệnh nhân còn nói: “Bác sĩ đi tôi sẽ chết”. Động lực giúp chúng tôi vượt qua lúc khó khăn là vì bệnh nhân. Nhìn thấy họ như vậy, chúng tôi càng phải cố gắng, không ai nỡ buông tay cả.

Bệnh nhân nhiễm SARS phải sử dụng mặt nạ thở liên tục (Nguồn: Internet)
Bệnh nhân nhiễm SARS phải sử dụng mặt nạ thở liên tục. (Nguồn: Internet)


PV: Trong số 34 bệnh nhân, bệnh nhân nào gây ấn tượng với ông?

BS Nguyễn Hồng Hà: Ngày 28-3, Bộ Y tế quyết định đóng cửa Bệnh viện Việt - Pháp, chuyển 10 bệnh nhân sang Viện Y học lâm sàng, chỉ còn 1 bệnh nhân người Pháp, bị suy tạng, đang thở máy nên ê kíp vẫn tiếp tục chăm sóc. Ngày 5-4 thì bệnh nhân này mất. Sau đó Bệnh viện Việt - Pháp đóng cửa, được khử trùng toàn bộ Bệnh viện. Chính việc làm đó đã loại trừ một ổ bệnh lớn.

Trong gần 50 ngày chống SARS ở Viện Y học lâm sàng các bệnh nhiệt đới, thế giới chưa có hướng dẫn và đưa ra phác đồ điều trị. Chúng tôi giải quyết vấn đề dựa vào kiến thức và kinh nghiệm. Tôi ấn tượng với một bệnh nhân tên Hà, là một sản phụ bị nhiễm SARS, được phát hiện vào ngày 11-3 khi xuất hiện triệu chứng khó thở. Trước đó bệnh nhân là sản phụ ở Bệnh viện Việt – Pháp, nhưng khi sinh xong về nhà thì xuất hiện các triệu chứng của SARS. Quay lại đó, Bệnh viện không thể tiếp nhận. Bệnh nhân Hà trải qua một số ngày thở không xâm nhập, có những ngày oxy xuống thấp chỉ còn 82%. Tôi bàn bạc với các bác sĩ Nguyễn Tường Vân, Nguyễn Mạnh Hà, Nguyễn Quốc Thái, Nguyễn Văn Dũng, Nguyễn Văn Phúc... đặt ống nội khi quản và cho thêm thuốc chống phù phổi. 

Sau khi thống nhất, chúng tôi xin ý kiến Viện trưởng - GS.TSKH Lê Đăng Hà nhưng do thế giới chưa làm nên thầy không dám cho thử. Đến 17h chiều thứ 6 ngày 14-3 chúng tôi thấy bệnh nhân có khả năng suy hô hấp cao nên hội chẩn, quyết định dùng phương pháp đó mà chưa được sự đồng ý của GS Lê Đăng Hà vì lúc đó thầy không có ở Viện. Kết quả ban đầu cho thấy tình trạng hô hấp của bệnh nhân được cải thiện rõ rệt. Buổi giao ban đầu tuần sau chúng tôi vẫn không dám báo cáo thầy Lê Đăng Hà, nhưng khi ấy GS Lê Đăng Hà thông tin rằng thế giới cho phép sử dụng phương pháp mà cuối tuần vừa qua chúng tôi đã xin ý kiến. Chúng tôi mừng rỡ và báo cáo thầy đã cho làm thử vào chiều hôm thứ 6 tuần trước. 

PV: Là người từng đối mặt với nhiều dịch bệnh, bằng những kinh nghiệm bản thân, ông nhận định thế nào dịch Covid – 19 hiện nay?

BS Nguyễn Hồng Hà: Trên thế giới, những ca bệnh nhiễm và nghi nhiễm Covid - 19 ngày càng tăng, trong đó có Việt Nam. Chúng ta có những kinh nghiệm sau những vụ dịch trước, nên luôn đào tạo cho cán bộ các địa phương, áp dụng triển khai đồng bộ từ cấp cao nhất cho đến người dân. Chúng ta thấy rằng có một sự đồng thuận rất cao và chung tay vào cuộc của tất cả các bộ, ban ngành, từ y tế, truyền thông, quân đội. Mặc dù dịch Covid - 19 có khả năng tử vong thấp hơn SARS nhưng mức độ lây lan cao, chính vì thế chúng tôi luôn cố gắng phát hiện trường hợp nghi nhiễm và để cách ly, quyết không để dịch bệnh bùng phát. Cách tốt nhất là phải khoanh vùng, dập ngay những nguy cơ lây lan, có như vậy mới đảm bảo bệnh dịch không lây lan rộng được. 

Vừa qua, chúng ta đã khoanh vùng và xử lý ở Bình Xuyên, Vĩnh Phúc rất tốt. Từ Trung ương đến địa phương vẫn đang tập trung và làm rất tốt công việc này. Chúng ta không được phép chủ quan nhưng cũng phải lạc quan. Những hướng dẫn của Bộ Y tế được truyền thông đến công chúng về cách nâng cao sức đề kháng và vệ sinh phòng dịch hiện nay là rất thiết thực. 

PV: Nhân ngày Thầy thuốc Việt Nam (27-2), ông có nhắn nhủ gì với thế hệ trẻ, những người sẽ gánh vác trọng trách y tế nước nhà trong tương lai?

BS Nguyễn Hồng Hà: Ngành Y là một ngành thi vào rất khó và học cũng rất vất vả. Nhưng nếu học tốt, các bạn sẽ có điều kiện để cống hiến rất nhiều cho xã hội. Hiện nay khoa học ngày càng phát triển nên các bạn có điều kiện hơn những thế hệ đi trước. Tôi mong các bạn trẻ hãy khiêm tốn, học tập liên tục, không ngừng trau dồi kinh nghiệm và đặc biệt cần phải cẩn trọng, không được mắc sai sót trong khi làm việc. Người nào đã chọn nghề Y, phải thấy trách nhiệm nặng nề nhưng cũng không kém phần vinh quang sẽ theo họ đến suốt đời. 

PV: Xin cảm ơn ông về những chia sẻ chân thành, tâm huyết về nghề và những khó khăn đã trải qua trong cuộc đời làm nghề. Nhân ngày Thầy thuốc Việt Nam, kính chúc luôn ông luôn mạnh khỏe, hạnh phúc để tiếp tục có nhiều đóng góp hơn nữa cho nghề, cho xã hội.

Vũ Thùy

Trung tâm Di sản các nhà khoa học Việt Nam


Ý kiến của bạn Gửi cho bạn bè In bài này Trở lại
Số lần đọc tin: