04/04/2020 4:04:30 CH - Chuyến đi định mệnh

03/04/2020 9:25:01 SA - Vượt dịch săn... tem

Ngọn lửa miên viễn trong sáng tác của họa sĩ Trần Huy Oánh
Cập nhật lúc: 21:44, Thứ Ba, 14/01/2020 (GMT+7)

“Họa sĩ Trần Huy Oánh* là một cây bút sung sức, có tình và rung động”, đó là nhận xét của họa sĩ Lê Trọng Lân**. Còn riêng tôi, sau nhiều năm làm việc với ông, tôi cảm nhận trong ông chưa bao giờ thôi nhiệt huyết, đam mê với sáng tạo nghệ thuật. Ông luôn đau đáu và trao trọn tình yêu cho các tác phẩm của mình. Ở tuổi ngoài 80, ông vẫn tràn trề nhựa sống như chính những bức tranh mà ông đã thể hiện.

Trò chơi yêu thích là vẽ tranh

Họa sĩ Trần Huy Oánh sinh năm 1937 tại huyện Bình Lục, tỉnh Nam Định (nay thuộc Hà Nam). Mồ côi cha từ năm 3 tuổi, tuổi thơ của Trần Huy Oánh là những tháng ngày cùng mẹ “chạy giặc”, tản cư triền miên. Vì thế, mà việc học của cậu cũng bị gián đoạn, ngắt quãng. Sau Cách mạng tháng Tám năm 1945, không khí ở làng quê phấn khởi rộn ràng, trẻ con cũng nô nức đánh trận giả, đi hô khẩu hiệu, Trần Huy Oánh có tài lẻ vẽ tranh và hay vẽ cho các bạn nên luôn được khen ngợi, quý mến. Hình như ý thức về nghiệp hội họa của cậu cũng manh nha từ đó. Tài năng trời phú của cậu thường được phát huy trong những giờ học sinh vật. Thầy giáo thường gọi trò Huy Oánh lên bảng để vẽ mẫu những con vật, hay cơ thể người…

Ông vẫn rất nhớ vì yêu thích tranh ảnh có hình Bác Hồ từ nhỏ, khi đi học ông hay vẽ hình Bác lên bìa vở. Có lần, Trần Huy Oánh nảy ra ý tưởng phóng ảnh Bác thật to lên tường nhà. Từ hình Bác vẽ trên bìa vở, cậu lấy dao trổ theo đường vẽ, rồi treo ảnh của Bác từ trên mái nhà xuống, lấy đèn dầu để trước ảnh phóng nét lên tường, rồi cậu bắc thang leo lên lấy than củi chép theo. Trận càn năm 1947, vì sợ quân Pháp phát hiện sẽ đốt nhà nên ông cậu và mẹ Trần Huy Oánh phải bắc thang lên tường ra sức cạo, xóa hình Bác mà cậu đã vẽ.

Yêu thích vẽ, Trần Huy Oánh chỉ xin mẹ mua cho giấy bản to để vẽ tranh. Bức tranh vẽ hình Bác trên giấy bản to của cậu đã được ủy ban xã mượn treo trong các cuộc mít tinh, hội họp. Trần Huy Oánh thường chờ mẹ ngủ trước rồi lẻn dậy thắp đèn vẽ tranh. Nhưng cũng vì đam mê vẽ, mà cậu học kém hơn các bạn ở lớp, riêng hai môn văn học, lịch sử cậu yêu thích thì học khá hơn. Tuổi thơ của các bạn trong làng là chơi những trò như ô ăn quan, đánh chuyền…, Huy Oánh cũng rất nghịch và mải chơi, nhưng cậu còn có cách chơi rất riêng -  trò “vẽ tranh”. Cũng bởi thế, trong cặp cậu lúc nào cũng luôn có kéo, giấy vẽ, màu… Năm 1951, nhà của Trần Huy Oánh bị bom lửa thiêu rụi, mẹ gửi cậu xuống thành phố Nam Định để học nghề kiếm sống. Huy Oánh được một người thầy, từng hoạt động văn hóa ở Liên khu III, đang dạy ngữ văn, Pháp văn nên đỡ đầu cho Huy Oánh đi học văn hóa tiếp một thời gian. Trong  cải cách ruộng đất, vốn là người có năng khiếu, từng kiếm sống bằng nghề dạy vẽ và vẽ tranh truyền thần cho nên Trần Huy Oánh được Ty Văn hóa tỉnh Nam Định triệu tập tham gia vẽ minh họa, làm biểu ngữ cho  các phong trào ở khu vực Liên khu III. Thời điểm đó, trường Cao đẳng Mỹ thuật Việt Nam[1] tổ chức một đoàn sinh viên đi phục vụ phong trào cải cách ruộng đất tại Nam Định. Họ được giao nhiệm vụ vẽ minh họa và viết áp phích. Mặc dù Trần Huy Oánh là người vẽ đẹp nổi tiếng tại thành phố Nam Định nhưng sau khi tận mắt nhìn họ vẽ thì ông “vô cùng hoảng hốt”: Quả thực họ vẽ rất đẹp. Tôi lân la làm quen, hỏi ra thì biết họ là sinh viên trường Mỹ thuật, và mới chỉ được học có 6 tháng. Tôi rất ngưỡng mộ và thích thú[2].  Sau đó, Trần Huy Oánh quyết định sẽ nộp hồ sơ để thi vào trường mỹ thuật.

Hạnh phúc khi được sống trọn với đam mê

Năm 1956, Trần Huy Oánh đăng ký dự thi vào hệ trung cấp của trường Cao đẳng Mỹ thuật Việt Nam. Đây là kỳ tuyển sinh khóa II của trường sau khi hòa bình lập lại ở miền Bắc, có rất đông thí sinh dự thi nhưng khóa học chỉ tuyển 50 học viên. Điểm thi của Trần Huy Oánh xếp thứ 53, nhưng do trường tuyển thêm ba thí sinh đạt điểm sát nút nên Huy Oánh may mắn trúng tuyển. Tuy điểm thi đầu vào áp chót song Huy Oánh vẫn tự tin sở trường vẽ truyền thần của mình luôn được nhiều người khen ngợi. Và đến khi vào học thì cậu thuộc nhóm những học viên kém của lớp, bởi trong lớp chủ yếu là những người từng học ở trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương và đã đi vẽ áp phích, pano, biểu ngữ… phục vụ kháng chiến, họ là những người biết quan tâm đến thị hiếu, “gu” thẩm mỹ. Vì vậy, Trần Huy Oánh luôn bị bạn học kỳ thị là dân “vẽ tranh truyền thần”, lúc ấy, học viên Huy Oánh nhận ra rằng phải tìm phương pháp vẽ mới. Trên con đường tìm hướng đi cho mình, Huy Oánh bế tắc, lúng túng, hoang mang, nhiều lúc buồn bã và đã có lúc bực tức. Đến khi, Trần Huy Oánh được tận mắt xem thầy Hiệu trưởng Trần Văn Cẩn thị phạm, thầy đặt nét bút vẽ đến đâu là chuẩn xác đến đó, đặc điểm nhân vật hiện rõ khiến cậu tròn mắt ngạc nhiên, trầm trồ: À, thì ra đây chính là phương pháp[3].

Từ năm thứ 2, tranh vẽ của sinh viên Trần Huy Oánh được đánh giá ngày càng tốt hơn, điểm học tập của cậu cao vượt bậc. Trần Huy Oánh rút ra kinh nghiệm: Vấn đề không phải ở thị hiếu tốt hay xấu, mà ở nhận thức. Khi nhận thức thay đổi thì xúc cảm thay đổi và quan niệm thay đổi, thì lúc đó hành động sẽ thay đổi theo[4]. Cuộc đời của sinh viên Trần Huy Oánh gắn với những tháng ngày rong ruổi đi vẽ ở khắp các vùng nông thôn: Hà Tây, Phú Thọ, Bắc Ninh, Quảng Ninh… Có lẽ nhờ vậy mà tâm hồn nghệ thuật, tay nghề và niềm đam mê hội họa ngày càng lớn hơn trong cậu. Những tác phẩm đầu tay của Huy Oánh đã được đón nhận và khẳng định trong làng hội họa, tiêu biểu như: Bức tranh cổ động về chủ điểm tăng năng suất lao động được chọn trưng bày triển lãm mỹ thuật toàn quốc và được trao giải thưởng 30 vạn đồng[5], giáp Tết năm 1958; tác phẩm “Công nhân lò đọc tin vùng mỏ” của Trần Huy Oánh được Bảo tàng Mỹ thuật mua trưng bày, năm 1961.

 

    Họa sỹ Trần Huy Oánh (thứ nhất, từ phải) cùng đồng nghiệp trong chuyến đi vẽ tại biên giới Việt Nam - Campuchia, tháng 2-1973

Năm 1963, Trần Huy Oánh tốt nghiệp hệ cao đẳng và là một trong những sinh viên được trường Cao đẳng Mỹ thuật giữ lại làm công tác giảng dạy. Từ những năm 1965, trong hoàn cảnh đất nước chiến tranh ác liệt, giảng viên trẻ Trần Huy Oánh vẫn thực hiện chương trình đưa sinh viên đi trải nghiệm cuộc sống, ghi lại cảnh lao động, chiến đấu của quân và dân ta ở các vùng trọng điểm khốc liệt nhất (Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình, đường Trường Sơn…). Trên những mảng màu phết lên vội vã, họa sĩ vẽ những hình, những nét diễn tả, những cảm nhận về một cuộc sống thoáng qua, chợt đến, vội đi. Sự sống như hiện lên trang giấy những sinh hoạt của quân và dân thời chiến gian khổ mà hào hùng[6]. Năm 2014, 85 bức ký họa chọn lọc về thời kỳ này đã được PGS Trần Huy Oánh tổ chức triển lãm “Ký họa thời chiến”, dành được nhiều cảm xúc của đông đảo đồng nghiệp và người xem. Được xem phòng tranh trên 80 bức ký họa của họa sĩ Trần Huy Oánh, tôi thực sự rất xúc động và cảm phục. Đây xứng đáng là những di sản văn hóa để lại. Họa sĩ nên sớm tập hợp thành sách lưu lại cho đời sau, không chỉ là hơi thở của một thời mà còn là một tài năng thực sự của một thế hệ[7], lưu bút của họa sĩ Ngô Quang Nam - nguyên Cục trưởng Cục Mỹ thuật. Năm 2017, cuốn sách “Ký họa thời chiến” đã được Nhà xuất bản Mỹ thuật phát hành. Đến nay, mỗi bức ký họa không chỉ thể hiện giá trị nghệ thuật, mà còn là những minh chứng lịch sử đã làm rung động hàng triệu con tim. Đúng như họa sĩ Lương Xuân Đoàn (Phó Chủ tịch Hội Mỹ thuật Việt Nam) viết: Tài sản vô giá của những tháng năm đẹp đẽ ấy là ngọn lửa miên viễn mang nét đẹp Việt vẫn còn kịp trao cho thế hệ đến sau[8].

Ngoài đam mê trong sáng tác nghệ thuật, họa sĩ Trần Huy Oánh còn luôn trăn trở, đau đáu với sự nghiệp giảng dạy, đào tạo các thế hệ học trò. Sau 15 năm giảng dạy, ông nhận ra phương pháp của mình đã cũ, không có thêm kiến thức mới, truyền đạt cho các thế hệ theo một lối mòn, nên nhiều khi ông cảm thấy chán nản và muốn chuyển sang ngành khác. Nhưng rồi, sau nhiều ngày đêm suy nghĩ, ông quyết định gắn bó với nghiệp làm thầy, bỏ cách dạy cũ, tìm ra phương pháp giảng dạy mới trên cơ sở đặc thù của ngành nghề. Cần dựa trên cá tính, khả năng của sinh viên để dạy, bởi theo ông nghệ thuật phải phát huy được điểm đó. Ông quan sát, tìm hiểu phẩm chất, tính cách, sở trường của học trò trong lớp để phát huy điểm mạnh từng người. Ông rút ra kinh nghiệm: Giảng dạy không chỉ là truyền thụ, mà còn động viên học trò suy nghĩ về hành động đang làm, rồi cho phép học trò trao đổi, tranh luận… Động viên học trò phải xây dựng cho mình phương pháp tiếp thu, học tập riêng. Trên cơ sở đó tận dụng khai thác thế mạnh của từng thầy cô, vì đối với nghề này thì mỗi người một vẻ, không ai giống ai [9]. Ông đã tạo ra một không khí học tập mới, giúp học trò rất say sưa, thích thú học tập, thu nạp kiến thức mới. Cũng qua đó ông hiểu học trò hơn về trình độ, cách nghĩ và cuộc sống. Ông thường nói với học trò: Tôi không dạy cho các bạn cái gì cả, mà lấy chính cái tốt của các bạn để dạy và rút kinh nghiệm cho tôi, rồi lại dạy cho các bạn[10]. Ông đã trao cho học trò một phương pháp tư duy và hành động có hiệu quả. Ông quan niệm: Thầy có giỏi đến đâu đi chăng nữa cũng không thể cho học trò tất cả, nếu có phương pháp tốt thì học trò sẽ có người thầy lớn. Tôi trao cho học trò phương pháp chứ không dạy để học trò đạt điểm 9, 10. Phương pháp chính là phương tiện, sau khi làm nghề có thể dùng để khai thác cuộc sống[11]. Nhờ vậy, ông cũng thấy việc giảng dạy trở nên say sưa, thú vị, hấp dẫn hơn. Thầy trò luôn thấu hiểu, thông cảm và thân thiết với nhau. Trong mỗi chuyến đưa sinh viên đi thực tập, giảng viên Trần Huy Oánh thường cùng vẽ và thị phạm cho học trò. Qua đó, vừa giúp ông sáng tác các tác phẩm nghệ thuật, vừa hướng dẫn sinh viên nắm vững kiến thức, kinh nghiệm.

 
Say mê sáng tác luôn cháy bỏng trong Họa sĩ Trần Huy Oánh (năm 2018)

Theo PGS Trần Huy Oánh, trong sáng tác tranh điều quan trọng là phải tìm hiểu và quan sát, cảm nhận, khái quát, rồi thể hiện ở tác phẩm. Mỗi chuyến đi làm việc, du ngoạn về địa phương, hay tham gia hoạt động xã hội…, ông đều lên ý tưởng để sáng tác, nhằm lưu lại những khoảnh khắc, cảm xúc trong cuộc sống. Sống hết mình với niềm đam mê hội họa, cùng với sự ham học hỏi, tích lũy kinh nghiệm một cách nghiêm túc, nên sáng tác trên chất liệu nào họa sĩ Trần Huy Oánh cũng luôn thành công, nhiều tác phẩm được bảo tàng lưu giữ và trưng bày. Điển hình như, tranh sơn mài “Cầu Hàm Rồng” được giải A trong triển lãm Mỹ thuật toàn quốc năm 1976; tranh khắc gỗ “Ông cháu” in trong sách giáo khoa phổ thông; tác phẩm “Chiều biên giới” được giải Bạc tại triển lãm Mỹ thuật toàn quốc, năm 2015… Năm 2001, họa sĩ Trần Huy Oánh được trao tặng Giải thưởng Nhà nước về Mỹ thuật.

Phó giáo sư Trần Huy Oánh là một trong những cây bút tiêu biểu của thế hệ họa sĩ thời kỳ Kháng chiến chống Mỹ. Ông đã sống hết mình cho niềm đam mê, cống hiến nhiều tác phẩm nổi tiếng, đào tạo nhiều thế hệ học trò góp phần phát triển nền Mỹ thuật nước nhà.. Đến nay, ông đã ngoài 80 tuổi, nhưng hàng ngày, trong căn phòng nhỏ tại nhà riêng trên phố Lê Duẩn (Hà Nội), ông vẫn lặng lẽ, miệt mài sáng tác. Ông quả là một họa sĩ tài năng, sung sức, tràn đầy đam mê và tình yêu lớn với nghệ thuật: Những tác phẩm đẹp của ông là tín hiệu lấp lánh nối quá khứ, hiện tại và tương lai của Mỹ thuật Việt Nam[12.

Tạ Thị Anh

Trung tâm Di sản các nhà khoa học Việt Nam


PGS Trần Huy Oánh, chuyên ngành Hội họa, nguyên Phó hiệu trưởng trường ĐH Mỹ thuật Hà Nội.

 

** Họa sĩ Lê Trọng Lân, Chủ tịch Hội đồng nghệ thuật - Hội họa, Hội Mỹ thuật Việt Nam.

[1] Nay là trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam.

[2] Ghi âm hỏi thông tin PGS Trần Huy Oánh ngày 14-11-2015, tài liệu lưu trữ tại Trung tâm Di sản CNKHVN.

[3] Ghi âm phỏng vấn PGS Trần Huy Oánh ngày 8-3-2018, tài liệu lưu trữ tại Trung tâm Di sản CNKHVN.

[4] Ghi âm phỏng vấn PGS Trần Huy Oánh ngày 8-3-2018, tài liệu đã dẫn.

[5] Bấy giờ, học bổng toàn phần mỗi tháng của Trần Huy Oánh là 22 đồng.

[6] Họa sĩ Trần Huy Oánh, Ký họa thời chiến, Nxb Mỹ thuật, năm 2017, tr. 8.

[7] Họa sĩ Trần Huy Oánh, Ký họa thời chiến, Nxb Mỹ thuật, năm 2017, tr. 244.

[8] Họa sĩ Trần Huy Oánh, Ký họa thời chiến, Nxb Mỹ thuật, năm 2017, tr.8.

[9] Ghi âm phỏng vấn PGS Trần Huy Oánh ngày 25-10-2018, tài liệu lưu trữ tại Trung tâm Di sản CNKHVN.

[10] Ghi âm phỏng vấn PGS Trần Huy Oánh ngày 25-10-2018, tài liệu đã dẫn.

[11] Ghi âm phỏng vấn PGS Trần Huy Oánh ngày 25-10-2018, tài liệu đã dẫn.

[12] Họa sĩ Trần Huy Oánh, Ký họa thời chiến, Nxb Mỹ thuật, năm 2017, tr.242.

 


Ý kiến của bạn Gửi cho bạn bè In bài này Trở lại
Số lần đọc tin: