03/09/2020 3:34:36 CH - Nhớ Giáo sư Lê Thi

“Quân đội là trường đại học tốt”
Cập nhật lúc: 09:21, Thứ Ba, 24/12/2019 (GMT+7)

Tròn 17 tuổi, năm 1972, Đàm Khải Hoàn* quyết tâm xung phong nhập ngũ. Đất nước thống nhất, bằng tinh thần, bản lĩnh, ý chí của người lính, ông phấn đấu học tập, nghiên cứu khoa học và trở thành một trong những chuyên gia hàng đầu về y tế công cộng ở miền núi phía Bắc.

Quyết tâm đi bộ đội

Phó giáo sư Đàm Khải Hoàn sinh năm 1955 tại huyện Khoái Châu, tỉnh Hưng Yên. Nơi xưa có câu ca “Oái oái như phủ Khoái xin tương”. Vùng đất nghèo nhưng là nơi địa linh nhân kiệt. Tuổi thơ Đàm Khải Hoàn sống ở quê, đến 1960 cậu và gia đình theo cha làm nghề y, chuyển lên Thái Nguyên theo chính sách phát triển văn hoá, y tế miền núi của Đảng. Tuổi thơ của cậu trôi qua êm đềm ở vùng miền núi, hàng ngày chứng kiến người cha ân cần chăm sóc bệnh nhân nên Khải Hoàn sớm có cảm tình với nghề trị bệnh cứu người. Nhà Khải Hoàn rất nghèo, nhưng cậu chịu khó học tập, học khá giỏi, nên được cha mẹ tạo điều kiện cho đi học cẩn thận. Tuy Khải Hoàn bé nhất lớp, lao động yếu nhất, nhưng luôn giúp đỡ mọi người trong học tập nên được bạn bè quý mến.

Trong hoàn cảnh đất nước chiến tranh, miền Bắc với vai trò là hậu phương lớn cho tiền tuyến miền Nam, thế hệ Đàm Khải Hoàn luôn được giáo dục rất tốt về tinh thần yêu nước, nên ai cũng sẵn sàng lên đường nhập ngũ khi Tổ quốc cần. Khải Hoàn lên lớp 6, các bạn trong lớp đủ tuổi đi nghĩa vụ đều nhập ngũ, có người đã hy sinh. Dự những buổi lễ truy điệu bạn, cậu đã ước mong lớn nhanh để có thể nhập ngũ vào Nam chiến đấu. Tốt nghiệp cấp 2, trong số các bạn còn ít tuổi, cậu tiếp tục theo học cấp 3, còn những bạn đủ tuổi thì đa số nhập ngũ lên đường đi chiến đấu. Tất cả hình ảnh đó đã in sâu vào trong tâm trí cậu  học trò nhỏ người, sức yếu. Khải Hoàn luôn tự ti về bản thân, cho là mình yếu đuối, nên ước mong duy nhất là lớn thật nhanh, khỏe mạnh để có thể nhập ngũ vào chiến trường như biết bao bạn bè cùng trang lứa.

Đàm Khải Hoàn học năm cuối tại trường cấp III Đồng Hỷ (Thái Nguyên) vào năm 1972, khi chiến tranh đang diễn ra ác liệt, trường sơ tán, thầy trò liên tục phải nghỉ học, tránh bom đạn. Mùa hè đỏ lửa, hàng vạn sinh viên xung phong vào chiến trường, rất nhiều người hy sinh, các tin tức chiến trường dội về, trong khi địa phương tuyển quân liên tục, nên học trò Hoàn không thể yên tâm học tập tiếp. Dù chưa tròn 17 tuổi, cậu đã quyết định xung phong đi bộ đội. Cha không đồng ý, cũng không ngăn cấm, mà chỉ khuyên bảo, động viên Khải Hoàn tiếp tục học tập: Thanh niên thời đại các con có ba mặt trận lớn: Một là chiến đấu bảo vệ Tổ quốc; Hai là lao động sản xuất; Ba là thực hiện cách mạng khoa học kỹ thuật. Con vừa ít tuổi lại vừa bé và yếu thì sao thực hiện được mặt trận một và hai, chỉ có mặt trận ba là phù hợp1. Nhưng Khải Hoàn vẫn quyết tâm xung phong nhập ngũ, cha cậu đành ra điều kiện: Nếu con thi đỗ đại học thì cha đồng ý cho đi bộ đội theo đúng nguyện vọng2. Thế là cậu lao vào ôn thi, với quyết tâm phải thi đỗ vào trường Đại học Y Bắc Thái (nay là Đại học Y Dược Thái Nguyên). Thi xong, cậu tự tin báo với cha đã làm bài tốt, chắc chắn đỗ, nên cha đồng ý với ước nguyện tòng quân của con. Quả nhiên, ít lâu sau ngày nhập ngũ có giấy báo kết quả Khải Hoàn thừa điểm đỗ đại học, chỉ thiếu một điểm là đủ điều kiện đi học nước ngoài. Nhưng tôi phải nhập ngũ trước đã, sống thì về học còn chết cũng là hy sinh đóng góp cho Tổ quốc3, ông tâm sự.

Ngày 9-9-1972, Đàm Khải Hoàn lên đường nhập ngũ, cha không tiễn chỉ ngồi lặng lẽ nhìn con ra đi. Chàng lính trẻ được phân công về đơn vị xe tăng, nhưng học lớp lái xe ô tô để chuyên gia Liên Xô dạy lái xe bọc thép chiến đấu. Nhưng học xong lái xe ô tô, cậu được Bộ Tư lệnh thiết giáp chọn là một trong 5 người lái xe con cho thủ trưởng. Ngày mới nhập ngũ, tuổi còn trẻ nên nhiều việc chưa có kinh nghiệm, nhưng tân binh Hoàn đã nhanh chóng trưởng thành, rắn rỏi để đáp ứng tốt yêu cầu công việc.

Chiến sĩ Đàm Khải Hoàn (hàng ngồi, thứ nhất bên trái) cùng đồng đội, năm 1974

Xuân 1975 đến, vào một ngày đầu tháng 3, như thường lệ mỗi buổi sáng Đàm Khải Hoàn đánh xe ra téc lĩnh xăng để đi công tác. Trong khi chờ bơm xăng, anh nhận được lệnh của Đội trưởng: Đồng chí bàn giao xe để nhận xe mới đi B dài4. Mặc dù, đáp lại mệnh lệnh của cấp trên: “rõ”, nhưng anh cũng hơi bất ngờ vì chưa chuẩn bị tinh thần. Do lệnh đi gấp nên Khải Hoàn không kịp viết thư báo cho gia đình, người thân. Ngày lên đường, các thủ trưởng dặn dò rất nhiều, Đàm Khải Hoàn chỉ nhớ nhất câu của Tư lệnh: Bao giờ giải phóng xong miền Nam chúng ta mới được về5. Đoàn chỉ huy của Bộ Tư lệnh thiết giáp đi sát sau Lữ đoàn xe tăng 203 của Quân đoàn 2 dưới sự chỉ huy của tướng Lê Trọng Tấn - Bộ chỉ huy cánh quân Duyên Hải. Đoàn xe lặng lẽ rời Hà Nội, thẳng tiến vào Nam. Nhóm lái xe của Đàm Khải Hoàn chở các đồng chí chỉ huy bộ đội xe tăng tham gia các trận đánh ở Huế, Đà Nẵng, Phan Rang…, rồi tiến  thẳng vào Sài Gòn.

Ký ức về ngày 30-4-1975 luôn in sâu trong tâm trí PGS Đàm Khải Hoàn, ông chia sẻ: Hôm đó, tôi nhận lệnh ở lại đơn vị trực chiến. Tôi cùng lính thông tin mở đài Sài Gòn để theo dõi diễn biến toàn cục diện. Khoảng trưa, chúng tôi nghe tin xe tăng 390 húc đổ Dinh Độc Lập, lúc đó đài Sài Gòn ngừng phát sóng một lúc, rồi bỗng nhiên, lại rộ lên tiếng ồn ào, nhốn nháo, sau đó là tin mừng chiến thắng: Các bạn ơi, Sài Gòn giải phóng rồi, Sài Gòn giải phóng rồi. Vui quá! Vui quá!.Tất thảy mọi người đều vui mừng, nhảy cẫng lên… Ngay sau đó, tôi nhận lệnh của Thủ trưởng tiến vào Sài Gòn. Chúng tôi lần lượt nổ máy lên đường, khoảng hơn 12 giờ trưa hôm đó, đoàn xe đã có mặt tại Dinh Độc Lập. Trên đường phố Sài Gòn tràn ngập một màu xanh áo lính. Xe ô tô, các đơn vị… tất cả đổ về Sài Gòn. Vừa lái xe, tôi vừa cảm thấy sung sướng và tự hào, bất chợt nghĩ về đất Bắc, nghĩ về quê hương6.

Miền Nam giải phóng, trung tuần tháng 5, đoàn công tác của Khải Hoàn được lệnh trở về Hà Nội. Vậy là kết thúc hành trình đi B dài mà rất ngắn, anh đã hoàn thành nguyện vọng của tuổi trẻ. Ngày 2-9-1975, Đàm Khải Hoàn vinh dự được tham gia duyệt binh mừng đất nước giải phóng, với nhiệm vụ lái xe con chở quân kỳ của Binh chủng tăng thiết giáp đi đầu khối xe tăng diễu hành tại Lăng Bác. Giây phút đó, Đàm Khải Hoàn vô cùng xúc động, xen lẫn niềm hạnh phúc, tự hào.

Thời gian ở chiến trường không quá dài, nhưng đủ để ông nhận ra: Quân đội, chiến trường là trường đại học tốt. Tôi đã chọn đi họcmột trường đại học chuẩn trước khi vào học trường đại học chính thức7. Từ một thanh niên chỉ biết học và lao động, ông trưởng thành vượt bậc, ngày càng rắn rỏi, chững chặc có phần già dặn với tác phong làm việc nhanh nhẹn, nghiêm túc. Điều đó đã giúp ích rất nhiều cho ông trong học tập và làm nghiên cứu khoa học sau này.

Con đường đến với sự nghiệp y tế vùng cao

Cuối tháng 12-1975, Đàm Khải Hoàn được quay trở lại trường Đại học Y Bắc Thái để bắt đầu học tập theo chính sách cho những quân nhân đã đỗ đại học trước khi nhập ngũ. Trong buổi học chính trị đầu năm, khi điểm danh đến tên Đàm Khải Hoàn, ông đứng lên báo cáo với tác phong quân đội: Báo cáo đồng chí, tôi Đàm Khải Hoàn có mặt!8 Thói quen, tác phong làm việc trong quân đội đã ngấm vào con người ông, khiến ông chưa thể thay đổi. Trong 6 năm là sinh viên, ông miệt mài, chịu khó phấn đấu học tập tốt. Nhờ sự cố gắng, năm 1981, Đàm Khải Hoàn tốt nghiệp và được nhà trường giữ lại làm giảng viên.

Ở lại trường công tác, ông luôn nhớ lời căn dặn của cha: Phải phấn đấu làm chuyên môn thật giỏi9. Sau 4 năm tích cực trong công tác giảng dạy, điều trị, đặc biệt công tác quản lý sinh viên của ông đạt hiệu quả rất tốt, GS Hoàng Đức Chấn (khi đó là Hiệu trưởng trường Đại học Y Bắc Thái) dự định cân nhắc ông lên làm lãnh đạo phòng Quản lý sinh viên. Nhưng ông đã khước từ xin về bộ môn để tập trung làm công tác chuyên môn. Ông đề đạt với Hiệu trưởng muốn làm giảng viên ở bộ môn Truyền nhiễm, vì từ khi ra trường ông tham gia cứu chữa cho bệnh nhân ở chuyên khoa n ày. Tuy nhiên, thầy Hiệu trưởng đã khuyên ông: Nếu cháu làm giảng viên ở khoa lâm sàng, để trở thành nhà lâm sàng giỏi thì phải mất khoảng 20 năm nữa. Nhưng bác phát hiện ra cháu rất có năng lực quản lý - lĩnh vực mà nhà trường đang thiếu giảng viên. Tuy cháu chưa dạy về y tế cộng đồng, nhưng cháu đã gián tiếp làm rồi, đó là việc hàng năm đưa sinh viên đi thực tập, rèn luyện sau tốt nghiệp và đã làm việc với cán bộ, lãnh đạo y tế địa phương để giúp cho sinh viên học tập tốt ở cộng đồng10. Ngay từ thời sinh viên, ông đã rất ngưỡng mộ GS Hoàng Đức Chấn, và trong quá trình cùng tham gia nghiên cứu khoa học, ông đã học được ở thầy tinh thần say mê, nghiêm túc trong nghiên cứu. Nhận nhiệm vụ theo lời khuyên của thầy, ông theo học chuyên khoa cấp I, chuyên ngành y tế công cộng tại trường Cán bộ quản lý ngành y tế. Khi đó, nhiều người chưa hình dung hết về giá trị của nghề này, họ cho rằng đây là đơn thuần chỉ là những bác sĩ vỉ ruồi vì chỉ làm được dự phòng. Chỉ đến sau đất nước Đổi mới, nền y tế được hòa nhập với các nước trên thế giới, vai trò của y tế công cộng ở nước ta ngày càng rõ nét hơn, thì giá trị của nó mới được khẳng định.

Năm 1986, ông tốt nghiệp chuyên khoa cấp I, trở về trường Đại học Y Bắc Thái, ông cùng đồng nghiệp bắt đầu xây dựng bộ môn Y xã hội học. Ban đầu, nhằm khắc phục tình trạng không có tài liệu tham khảo để xây dựng chương trình, biên soạn bài giảng, ông cử cán bộ xuống trường Cán bộ quản lý y tế chép lại tài liệu về biên soạn. Lúc mới thành lập, bộ môn thiếu thốn đủ thứ, hầu hết là cán bộ trẻ, là người dày dạn nhất và bằng sự nỗ lực của bản thân, ông đã góp phần đưa bộ môn ngày càng phát triển, đội ngũ cán bộ ngày một trưởng thành.

Năm 1992, mặc dù gia đình khá khó khăn, nghèo đói, thiếu thốn, nhưng để nâng cao trình độ, giảng viên Đàm Khải Hoàn quyết tâm đi làm nghiên cứu sinh chuyên ngành vệ sinh xã hội và tổ chức y tế, sau chính là y tế công cộng tại khoa Vệ sinh quân đội, Học viện Quân y. Dưới sự hướng dẫn của GS.TSKH Nguyễn Mạnh Liên (khi đó là Chủ nhiệm khoa Vệ sinh quân đội, Học viện Quân y) và GS Hoàng Đình Cầu (Chủ tịch Tổng hội Y Dược học Việt Nam) ông đã bảo vệ thành công đề tài luận án “Nghiên cứu xây dựng mô hình cộng đồng tham gia vào các hoạt động chăm sóc sức khỏe ban đầu cho nhân dân một số vùng núi phía Bắc”. Năm 1998, ngay sau khi bảo vệ luận án ông cùng đồng nghiệp đã xây dựng và thực hiện dự án y tế về “Xây dựng mô hình nhà y tế bản ở vùng sâu vùng xa xôi hẻo lánh - người dân tộc thiểu số”. Ông là điều phối chính với nhiệm vụ điều hành, xây dựng, triển khai thực hiện đề tài dự án. Theo PGS Đàm Khải Hoàn, đây là dự án lớn đầu tiên trường Đại học Y Thái Nguyên tự xây dựng, thực hiện theo thư mời thầu. Chính dự án đã mở ra hướng đi mới cho đất nước trong xây dựng đội ngũ nhân viên y tế thôn bản ở cộng đồng người dân tộc thiểu số để chăm sóc sức khỏe cho nhân dân. Đồng thời, dự án đã giúp đồng bào được hưởng lợi ích từ kết quả nghiên cứu này.

PGS.TS Đàm Khải Hoàn khám bệnh cho đồng bào người Hmông ở Hà Giang, năm 1995

Trong quá trình thực hiện các đề tài nghiên cứu, ông không ngại gian khó, trực tiếp về từng bản làng ở vùng sâu, vùng xa, để tìm hiểu tập quán, hành vi chăm sóc sức khỏe của cộng đồng người dân tộc thiểu số. Ông quan niệm, đi thực địa phải ăn, ở và làm cùng người dân mới hiểu hết được phong tục, tập quán, những vấn đề sức khỏe y tế đang tồn tại ảnh hưởng đến tình trạng sức khỏe của cộng đồng. Từ đó, ông hình thành các nghiên cứu về: Chăm sóc sức khỏe ban đầu ở vùng miền núi; Phong tục, tập quán ảnh hưởng đến sức khỏe của cộng đồng dân tộc thiểu số; Thực trạng tổ chức và hoạt động của y tế cơ sở miền núi… Tiêu biểu như các đề tài: “Thực trạng chăm sóc sức khoẻ cho người Hmông ở tỉnh Hà Giang” (2000); “Thực trạng hoạt động của các trung tâm y tế huyện miền núi phía Bắc” (2004); “Huy động cộng đồng truyền thông ở miền núi” (2010);… Điều khiến ông hạnh phúc nhất là các công trình này mang giá trị thực tiễn cao, giúp cho việc xây dựng chính sách hay mô hình chăm sóc sức khỏe cho người dân tộc thiểu số tốt hơn. Đồng thời, những kinh nghiệm, kiến thức, tư liệu từ các đề tài đều được ông vận dụng vào giảng dạy trong chương trình đào tạo đại học và sau đại học tại trường Đại học Y Dược Thái Nguyên.

Bằng tình yêu với đồng bào miền núi và niềm say mê, tận tâm trong nghiên cứu khoa học, ông xây dựng được một mảnh đất nghiên cứu phong phú, có tính ứng dụng cao. Bởi thế, nhắc đến nghiên cứu y tế miền núi người ta thường nhớ ngay đến PGS Đàm Khải Hoàn.

Đến nay, chúng tôi vẫn thường thấy hình ảnh PGS Đàm Khải Hoàn trong trang phục màu xanh áo lính tham gia nhiều sự kiện như gặp mặt đồng đội, hội họp, vào những ngày kỷ niệm lớn của đất nước. Bởi với ông, những năm tháng ấy là kỷ niệm đẹp nhất của một thời trẻ trai, cho ông thêm tình yêu quê hương, đất nước. Để rồi, hòa bình lập lại, ông say sưa, đắm mình vào công tác nghiên cứu phục vụ đời sống sức khỏe đồng bào miền núi, sức khỏe cộng đồng. Ông luôn nguyện thề: Mình sinh ra ở đồng bằng, lớn lên ở miền núi, nhận được sự ưu ái của miền núi nên nguyện suốt đời phấn đấu để chăm sóc sức khỏe tốt cho công đồng các dân tộc miền núi11.

 

Tạ Anh

Trung tâm Di sản các nhà khoa học Việt

 



* PGS.TS Đàm Khải Hoàn nguyên Chủ nhiệm bộ môn Y học cộng đồng, trường Đại học Y Dược Thái Nguyên.

[1] Ghi âm phỏng vấn PGS.TS Đàm Khải Hoàn ngày 26-10-2019, tài liệu đã dẫn.

[2] Ghi âm phỏng vấn PGS.TS Đàm Khải Hoàn ngày 26-10-2019, tài liệu đã dẫn.

[3] Ghi âm phỏng vấn PGS.TS Đàm Khải Hoàn ngày 26-10-2019, tài liệu đã dẫn.

[4] Đàm Khải Hoàn, “Đưa Bộ Tư lệnh tiền phương bám sát xe tăng tiến vào Dinh Độc Lập”, trong Theo vết xích xe tăng, Nhà xuất bản Hội nhà văn, tài liệu lưu trữ ở Trung tâm Di sản các nhà khoa học Việt Nam, tr.226.

[5] Đàm Khải Hoàn, “Đưa Bộ Tư lệnh tiền phương bám sát xe tăng tiến vào Dinh Độc Lập”, trong Theo vết xích xe tăng, Nhà xuất bản Hội nhà văn, tài liệu đã dẫn, tr.227.

[6] Đàm Khải Hoàn, “Đưa Bộ Tư lệnh tiền phương bám sát xe tăng tiến vào Dinh Độc Lập”, trong Theo vết xích xe tăng, Nhà xuất bản Hội nhà văn, tài liệu đã dẫn, tr.244.

[7] Ghi âm phỏng vấn PGS.TS Đàm Khải Hoàn ngày 26-10-2019, tài liệu đã dẫn.

[8] Ghi âm phỏng vấn PGS.TS Đàm Khải Hoàn ngày 26-10-2019, tài liệu đã dẫn.

[9] Ghi âm phỏng vấn PGS.TS Đàm Khải Hoàn ngày 26-10-2019, tài liệu đã dẫn.

[10] Ghi âm phỏng vấn PGS.TS Đàm Khải Hoàn ngày 26-10-2019, tài liệu đã dẫn.

[11] Ghi âm phỏng vấn PGS.TS Đàm Khải Hoàn ngày 26-10-2019, tài liệu đã dẫn.

 


Ý kiến của bạn Gửi cho bạn bè In bài này Trở lại
Số lần đọc tin: