19/10/2019 2:41:46 CH - Ký ức yêu thương

18/10/2019 10:29:44 SA - Duyên với quân y

14/10/2019 11:51:21 SA - Cảm hứng từ một trưng bày

Một cuộc đời vẻ vang
Cập nhật lúc: 06:21, Thứ Ba, 06/08/2019 (GMT+7)

Tháng 3-2019, tại Thủ đô Hà Nội và thành phố Hồ Chí Minh các thế hệ học trò đã long trọng tổ chức 100 năm ngày sinh của GS.TSKH Đỗ Tất Lợi – một người thầy, một nhà khoa học đáng kính. Nhiều câu chuyện về cuộc đời và sự nghiệp của ông là tấm gương sáng cho các thế hệ noi theo.

Chọn đường                                           

Sinh ra lúc thời cuộc nhiễu nhương, Đỗ Tất Lợi tự tìm cho mình một con đường đi riêng biệt, đó là học để trở thành người có ích, giúp đỡ được cho nhân dân, xã hội. Tuy vậy, không vì thế mà ông đứng ngoài dòng thác cách mạng. Giống như nhiều trí thức có tiếng lúc bấy giờ, ông từ bỏ tất cả, không hề mảy may luyến tiếc để tham gia kháng chiến, đồng cam cộng khổ cùng chiến sĩ, đồng bào.

Giáo sư Đỗ Tất Lợi sinh năm 1919 tại làng Phù Xá, huyện Kim Anh, tỉnh Phúc Yên (nay là xã Phú Minh, huyện Sóc Sơn, thành phố Hà Nội) trong một gia đình nông dân. Từ khi 6 tuổi ông đã được gia đình cho ra thành phố sinh sống và phụ việc cho các chú trong họ tộc. Cũng chính vì thế, ông sớm được tiếp xúc với nền văn hóa Pháp. Khi học trung học ở Hải Phòng, ông giúp việc trong cửa hàng sách báo và tạp hóa của gia đình. Những việc ông làm là sắp xếp, thống kê sách báo, chuyển báo cho những người đặt mua trước khi đến lớp. Đỗ Tất Lợi sớm dành sự đam mê của mình cho các môn khoa học tự nhiên như toán, lý, hóa. Đặc biệt, ông say sưa đọc Tạp chí Khoa học của Nguyễn Công Tiễu. Đây là tờ báo được sáng lập năm 1931, với nội dung chủ yếu là đăng tải các bài nghiên cứu, phổ biến khoa học.Tạp chí bị đình bản vào tháng 8-1941. Mưa dầm thấm lâu, những kiến thức mới mẻ về khoa học khiến Đỗ Tất Lợi thích thú và quyết tâm tìm hiểu, khám phá những điều còn chưa biết.

Sau khi tốt nghiệp bậc Thành chung, Đỗ Tất Lợi được lên Hà Nội và sự kiện này như bước ngoặt góp phần làm thay đổi cuộc đời của ông. Hà Nội, trung tâm văn hóa, chính trị-xã hội của cả Việt Nam và Đông Dương lúc đó như thỏi nam châm thu hút nhiều bậc trí giả cũng như những nhà hoạt động yêu nước. Ngoài giờ học, Đỗ Tất Lợi còn làm một số việc ở Nhà xuất bản Mai Lĩnh[1] như viết thư giao dịch, biên tập bản thảo, sửa bản in… Chính vì vậy, ông được tiếp xúc với nhiều nhân vật có tiếng như Vũ Trọng Phụng, Ngô Tất Tố, Phạm Cao Củng… những người có tư tưởng mới và dám lên án xã hội đương thời lúc đó. Hơn thế, ông còn được tiếp xúc với cụ Phó Đức Thành (1880-1988), một thầy thuốc Đông Y uyên thâm đa tài, được nhiều giáo sư đại học đánh giá cao. Chính cụ là người có ảnh hưởng lớn đến việc lựa chọn con đường khoa học của chàng thanh niên Đỗ Tất Lợi.

Tốt nghiệp bậc Tú tài vào năm 1939, Đỗ Tất Lợi quyết định thi vào trường Đại học Y Dược Hà Nội. Sau này ông chia sẻ lại rằng ông thích học y, nhất là chuyên khoa mắt và chuyên khoa răng, nhưng học y rồi học thêm chuyên khoa thì thời gian sẽ rất lâu, gia đình khó có điều kiện để chu cấp việc ăn học. Đỗ Tất Lợi quyết chọn theo học ngành dược với suy nghĩ thời gian học sẽ rút ngắn được 1-2 năm, đỡ được một khoản kinh phí cho gia đình. Ngoài ra, học dược có thể giúp đỡ cho chính gia đình mình và nhiều người khác nữa, hoặc có thể mời những bạn đồng nghiệp học y giúp đỡ thêm. Thời gian học ở Đại học Y Dược, không chỉ hoàn thành xuất sắc chương trình của trường, Đỗ Tất Lợi còn âm thầm tìm hiểu về y học dân tộc thông qua các tài liệu, sách báo xuất bản công khai, hoặc là thông qua những thầy lang ở khắp mọi con phố, làng quê. Thời bấy giờ y học cổ truyền bị coi là thứ lạc hậu, lỗi thời, nếu công khai học tập sẽ bị bạn bè, thầy giáo công kích, cười chê. Mặc dù thời thế là vậy, nhưng ngay từ thuở sinh viên, ông đã nung nấu ý định sản xuất thuốc từ cây cỏ sẵn có trong thiên nhiên theo phương pháp hiện đại. Và sau này, mơ ước ấy đã được ông thực hiện một cách xuất sắc, phổ biến một cách rộng rãi trong nhân dân.

Có lẽ thời tuổi trẻ của Đỗ Tất Lợi không chỉ có thế, bởi đi sâu từng thời đoạn, bước chuyển trong suy nghĩ của chàng thanh niên này sẽ còn rất nhiều điều để nói, như được cuốn theo dòng chảy lịch sử của dân tộc ta thời kỳ 1930-1945. Ông đã lựa chọn cho mình một con đường đi đúng đắn, tạo những bước đi quan trọng cho sự nghiệp về sau. Như sau này ông tâm sự: “Tôi chẳng có chút luyến tiếc thời thơ ấu. Luôn muốn sớm tự lập, không phải phiền đến ai”[2].

Năm 1944, Đỗ Tất Lợi lấy bằng Dược sĩ hạng ưu và ra hành nghề. Không giống nhiều hiệu thuốc Tây lấy tên Tây “Pharmacie” lúc bấy giờ, Đỗ Tất Lợi chọn cho hiệu thuốc của mình một cái tên rất Việt, mang đậm bản sắc dân tộc: Hiệu thuốc Tây Mai Lĩnh. Đó là một thời điểm rất nhạy cảm, khi chiến tranh thế giới thứ hai bước vào những năm cuối cùng, ở Việt Nam hết thảy đều sôi sục bởi các phong trào yêu nước bí mật, công khai… Tất cả đang chờ thời cơ chín muồi là có thể thổi bùng lên ngọn lửa cách mạng. Rõ ràng, sống trong hoàn cảnh như vậy, Đỗ Tất Lợi là người hiểu hơn ai hết tình hình thời cuộc. Ông dám và dũng cảm lấy tên hiệu thuốc bằng chữ Quốc ngữ, thể hiện ông là người Việt Nam, một người yêu nước, có bản lĩnh. Điều đó thật đáng trân trọng biết bao!  Ở khía cạnh chuyên môn, Hiệu thuốc Tây Mai Lĩnh tại Hà Nội, không chỉ bán thuốc Tây, mà còn bán một số thuốc được chế biến từ cây cỏ có sẵn trong thiên nhiên. Điều ấy sớm khẳng định quan điểm khác biệt của ông.

Cách mạng tháng Tám thành công, ông hào hứng tham gia công tác tuyên truyền, phụ trách Phòng Thông tin truyên truyền ở Bồ Hồ và phố Hàng Gai, có cơ hội được trực tiếp làm việc với các trí thức như Hoàng Minh Giám, Nguyễn Tấn Gi Trọng. Như tâm sự của ông sau về tầm ảnh hưởng của cuộc cách mạng đăng trên báo Dân Thanh ngày 31-10-1946: “Chúng ta tin rằng, Cách mạng sẽ tạo ra những nhà Dược học, Y học, vừa tinh thông phương pháp khoa học của phương Tây, vừa am hiểu thuốc Nam, thuốc Bắc, những người có đủ học lực để bảo vệ di sản của tiền nhân… Và một ngày không xa thuốc Đông và thuốc Tây sẽ hòa làm một trong nghề thuốc Việt Nam. Ngày ấy nền Y Dược Việt Nam sẽ rạng ngời thế giới”[3].

Kháng chiến toàn quốc bùng nổ ngày 19-12 thì đến ngày 29-12-1946, Đỗ Tất Lợi đóng cửa Hiệu thuốc Tây Mai Lĩnh, tham gia kháng chiến với lòng nhiệt thành phơi phới. Hành động của ông cũng giống hành động của nhiều trí thức bấy giờ: Đỗ Xuân Hợp bỏ lại phòng khám và cơ ngơi sang trọng; Trần Hữu Tước, Trần Đại Nghĩa… từ bỏ công việc và chế độ hậu hĩnh ở Pháp về nước. Động lực lớn nhất của ông Đỗ Tất Lợi vào thời điểm ấy có lẽ chỉ gói gọn trong hai từ “Đất nước”.

Dược sĩ Đỗ Tất Lợi chủ động tìm gặp bác sĩ Vũ Văn Cẩn (Cục trưởng Cục Quân y) để đề nghị tổ chức bào chế và tự sản xuất thuốc, đảm bảo thuốc cho quân đội và nhân dân. Khoảng thời gian sau đó ông là cán bộ chủ chốt của Viện Khảo sát và Chế tạo dược phẩm (thời gian đầu do dược sĩ Vũ Công Thuyết phụ trách, sau đó dược sĩ Đỗ Tất Lợi phụ trách trong suốt thời kỳ kháng chiến). Ngoài ra ông còn là Giám đốc chuyên môn của Nha Quân dược, thuộc Bộ Quốc phòng. Suốt những năm kháng chiến, nơi núi rừng Việt Bắc, ông đã cùng cán bộ ngành dược vượt qua những khó khăn, hiểm nguy để nghiên cứu và sản xuất một số hóa chất, cất cồn cao độ, cất tinh dầu và một số chất được chiết xuất từ các loại cây trong thiên nhiên, nhằm sử dụng cho cứu chữa thương bệnh binh và nhân dân.

Hành trình vẻ vang

Tuổi trẻ của Đỗ Tất Lợi là những tháng ngày xông pha, trăn trở suy nghĩ tìm con đường đi đúng đắn cho ngành nghề đã chọn, thì kể từ năm 1954 ông dấn bước vào một hành trình mới – hành trình chinh phục khoa học. Đó là một hành trình dài nhưng cũng đầy vẻ vang.

Dược sĩ Đỗ Tất Lợi tại phòng thí nghiệm, 1962

Hòa bình lập lại ở miền Bắc (1954), dược sĩ Đỗ Tất Lợi được cử về trường Đại học Y Dược Hà Nội và đảm nhiệm chức vụ Chủ nhiệm bộ môn Dược liệu - Thực vật. Bắt tay vào giảng dạy, nhận thấy tên những vị thuốc dùng trong tài liệu cho sinh viên vẫn ghi theo tiếng Pháp và tiếng Latin, ông đã nhanh chóng chuyển đổi toàn bộ sang tên Việt và Latin. Đồng thời với giảng dạy, ông còn dành thời gian nghiên cứu, chiết xuất thuốc chữa tim Neriolin từ lá cây trúc đào, nghiên cứu dùng nha đam chữa lỵ amip thay emetin… Đặc biệt, ông dành phần lớn thời gian và tâm huyết của mình vào việc biên soạn bộ sách Dược liệu học và các vị thuốc Việt Nam (gồm 2 tập, hoàn thành vào năm 1956-1957), phục vụ hiệu quả công tác giảng dạy.

Năm 1961, trường Đại học Dược Hà Nội được thành lập, dược sĩ Đỗ Tất Lợi được cử làm Chủ nhiệm bộ môn Dược liệu. Năm 1965, ông hoàn thành bộ sách Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam (gồm 6 tập, tập 1 xuất bản vào năm 1962). Có thể nói, công trình đồ sộ nhất đó là sự hiện thực hóa mong ước của ông rằng, một ngày nào đó nền Y Dược Việt Nam sẽ rạng ngời thế giới. Cũng như “Phương pháp Tôn Thất Tùng” về phẫu thuật gan làm chấn động thế giới vào năm 1962, thì với sự khởi đầu của bộ sách nghiên cứu khoa học dược liệu đó, đã được thế giới biết đến và đánh giá cao, tên tuổi dược sĩ Đỗ Tất Lợi đã làm rạng danh cho nền Dược học Việt Nam.

Trong lời giới thiệu bộ sách xuất bản lần đầu, Dược sĩ Vũ Công Thuyết – khi ấy là Thứ trưởng Bộ Y tế viết: “Bộ sách đã thể hiện một công trình sưu tầm, nghiên cứu rất công phu, một khối lượng lao động rất lớn trong nhiều năm của tác giả. Nhiều công trình nghiên cứu trong nước, nhiều tài liệu nước ngoài đã được khảo sát chọn lọc, cộng với hơn 20 năm trong nghề của tác giả, một cán bộ đã có nhiều nhiệt tình và cống hiến trong việc nghiên cứu thuốc Nam”. Đánh giá cao về bộ sách, Bộ trưởng Bộ Y tế, bác sĩ Phạm Ngọc Thạch nhận xét: “Bộ sách rất tốt, rất dễ hiểu, nội dung phong phú, cái hay ở đây là trình bày kinh nghiệm bản thân cùng với kinh nghiệm dân gian và kinh nghiệm nước ngoài”[4]. Bộ sách được tái bản 15 lần. Năm 2005, số lượng in bộ sách lên tới 150.000 bản.

Không chỉ có vậy, bộ sách còn gây được sự chú ý đối với các nhà khoa học Xô viết. Trong thư gửi cho Bộ trưởng Bộ Y tế Việt Nam, một nhà khoa học Liên Xô viết: Một giáo trình xuất sắc về dược liệu học bằng tiếng Việt vừa xuất bản, được các nhà dược học Liên Xô rất chú ý. Đó là một trong số ít sách giáo khoa về cây thuốc vùng Đông Nam Á. Cũng từ đó, họ dành sự quan tâm đặc biệt cho bộ sách này. Năm 1968, sau khi nghiên cứu, thẩm định đánh giá một cách kỹ càng, Hội đồng khoa học Viện Hóa dược Leningrad đã bỏ phiếu thuận 100% phong tặng đặc cách học vị Tiến sĩ cho ông Đỗ Tất Lợi. Đây là lần đầu tiên và duy nhất một hội đồng khoa học đặc cách công nhận và cấp bằng tiến sĩ cho một người mà không cần trải qua quá trình nghiên cứu sinh, viết và bảo vệ luận án. Nó chứng tỏ công trình của ông có giá trị khoa học lớn và khối lượng thông tin mới đồ sộ. Tiếp đó, năm 1983, tại Triển lãm Hội chợ sách quốc tế ở Moskva, bộ sách được bình chọn là một trong 7 viên ngọc quý của triển lãm. Giá trị về nội dung của bộ sách đã mang đến cho ông vinh dự được nhận Giải thưởng Hồ Chí Minh đợt đầu tiên, năm 1996. Ông cùng với GS Trương Công Quyền là hai người đầu tiên của ngành Dược được trao tặng giải thưởng cao quý này. Chưa dừng lại ở đó, năm 2006, Hiệp hội Xuất bản Châu Á – Thái Bình Dương (APPA) đã trao giải đặc biệt cho bộ sách.

Sách: “Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam”


Không chỉ có bộ sách để đời làm nên tên tuổi, GS Đỗ Tất Lợi còn viết hàng trăm bài báo khoa học công bố bằng các thứ tiếng Việt, Nga, Pháp, Đức, Rumani… Trong công tác đào tạo, GS Đỗ Tất Lợi được coi là người thầy mẫu mực, trong sáng, là tấm gương của nhiều thế hệ. Như lời một học trò của ông - GS.TS Phạm Thanh Kỳ (nguyên Hiệu trưởng trường Đại học Dược Hà Nội), đã khẳng định: “GS.TSKH Đỗ Tất Lợi là tấm gương về niềm đam mê dược liệu, là một trong các nhà khoa học Y Dược sớm tin tưởng vào thuốc Nam, tích cực tuyên truyền đề cao nền Y học dân tộc, dành sức nghiên cứu y học cổ truyền để tìm ra điều mà y học hiện đại chưa biết”[5].

Phó Giáo sư Phan Văn Các (nguyên Hiệu trưởng trường Đại học Y Dược Thái Nguyên), là người từng theo thầy Đỗ Tất Lợi đi điền dã thực địa ở các địa phương, thì luôn kính phục, ngưỡng mộ thầy ở cái tâm làm nghề: “Phương pháp suy luận khoa học là điều quan trọng nhất thầy dạy cho chúng tôi. Thầy cũng dạy làm thuốc Nam phải có tấm lòng thành và phải chuyên cần lắng nghe. Tỷ mỉ trong ghi chép kế thừa là đạo đức của người làm thuốc Nam. Thầy còn trao cho chúng tôi kiến thức làm công tác dân vận, vận dụng, thừa kế kinh nghiệm từ người dân… Nhờ đó đã hình thành trong chúng tôi một nhân cách, một con người. Tôi luôn nhớ ơn sâu nặng phương pháp dạy dỗ đào tạo của GS.TSKH Đỗ Tất Lợi, người thầy trực tiếp, người cha tinh thần trong toàn bộ sự nghiệp của tôi”[6].

Một đời miệt mài, cống hiến, sống giản dị, thanh bạch, GS.TSKH Đỗ Tất Lợi đã để lại một sự nghiệp vẻ vang. Dù cuộc đời là hữu hạn, nhưng tiếng thơm còn đó. Nhiều năm sau, nhiều thế hệ sau sẽ còn nhắc nhớ mãi tên tuổi của GS.TSKH Đỗ Tất Lợi.

Nguyễn Thanh Hóa

Trung tâm Di sản các nhà khoa học Việt Nam



[1] Một nhà xuất bản có tiếng ở Việt Nam những năm 30 của thế kỷ trước.

[2] Tài liệu “Thân thế và sự nghiệp” (bản in) do gia đình GS.TSKH Đỗ Tất Lợi cung cấp, 2019.

[3] Tài liệu “Thân thế và sự nghiệp”, đã dẫn..

[4] Trần Xuân Thuyết, Giáo sư Đỗ Tất Lợi – Ông tổ thuốc Nam thời hiện đại, bài viết do gia đình GS Đỗ Tất Lợi cung cấp, 2019.

[5] Bài phát biểu của GS.TS Phạm Thanh Kỳ tại Hội thảo 100 năm ngày sinh GS.TSKH Đỗ Tất Lợi, 24-3-2019.

[6] Bài phát biểu của PGS.TS Phan Văn Các tại Hội thảo 100 năm ngày sinh GS.TSKH Đỗ Tất Lợi, 24-3-2019.

 


Ý kiến của bạn Gửi cho bạn bè In bài này Trở lại
Số lần đọc tin: