05/07/2019 9:09:26 SA - Một thao tác khoa học

Kỷ niệm về người thầy đáng kính
Cập nhật lúc: 09:56, Thứ Hai, 08/07/2019 (GMT+7)

Dù cơ duyên đưa ông Trần Công Huấn* gặp thầy Nguyễn Mạnh Liên** chỉ như “qua một khe cửa hẹp”, nhưng sự dìu dắt, hướng dẫn tận tình của thầy đã mở ra một con đường mới, để từ đây ông gắn bó và cống hiến hết mình cho Y học.

Năm 1975, Trần Công Huấn tốt nghiệp ngành Vật lý, trường Đại học Tổng hợp Quốc gia Moskva mang tên M. V. Lomonosov (Liên Xô). Về nước được phân công công tác tại Học viện Quân y, ông không ưng, bởi trái nghề đã được đào tạo. Một người bạn có quyết định công tác tại Học viện Kỹ thuật Quân sự, hai ông bàn xin đổi vị trí cho nhau, nhưng Ban tổ chức cán bộ, Bộ Quốc phòng không chấp thuận sự tự hoán đổi đó.

Ngày đầu đến Học viện Quân y nộp giấy giới thiệu, ông Trần Công Huấn được cán bộ tổ chức đưa sang tổ Vật lý (thuộc khoa Cơ bản) nhận nhiệm vụ, nhưng cán bộ phụ trách đi vắng. Trong khi chờ đợi, tình cờ hai người gặp thầy Nguyễn Mạnh Liên - Chủ nhiệm bộ môn Vệ sinh quân đội, anh cán bộ mừng rỡ nói: Hôm trước anh có nói cần một cán bộ vật lý, nay có đồng chí này anh xem có nhận được không?[1]. Thầy Liên rất phấn khởi, vui vẻ và ngay lập tức mời ông Huấn lên phòng cùng trao đổi.  Thầy Liên dáng người cao, trán rộng, hơi gầy. Thầy vừa đi công tác khảo sát và tiếp quản hệ thống đào tạo quân y của chính quyền cũ ở phía Nam về được hai hôm. Thầy nói: May quá, nếu cậu đến sớm hơn thì tớ không gặp được[2]. Thầy gầy và hơi xanh, là do ở Sài Gòn thầy bị sốt xuất huyết nặng, phải truyền dịch một tuần. Tuy đang mệt nhưng thầy bước đi nhanh nhẹn, nói chuyện vui và cởi mở. Thầy còn nhiệt tình dẫn ông Huấn đi “khoe” khắp nơi, đến các phòng thí nghiệm, kể về những dự định và việc cần làm. Thầy mong ông nhận lời về khoa và hoàn tất thủ tục càng sớm càng tốt. Ông Huấn thấy có cảm tình với công việc của bộ môn, nhưng còn e ngại về khả năng nên chưa quyết định ngay. Sau này, ông biết nhiều lần thầy chủ động đến phòng Tổ chức cán bộ của Học viện thúc giục việc làm quyết định tiếp nhận cán bộ Huấn về khoa. Từ đó, ông Huấn ví von cơ duyên đến với thầy Nguyễn Mạnh Liên như “qua một khe cửa hẹp”, vì trái ngành nghề, nhưng đó lại là một may mắn nhất trong cuộc đời ông.

Chính thức về công tác tại bộ môn Vệ sinh quân đội, khoa Cơ bản thầy Nguyễn Mạnh Liên phân công cán bộ mới Trần Công Huấn phụ trách mảng vật lý môi trường, bởi thầy luôn muốn xây dựng được đội ngũ cán bộ nắm vững về khoa học cơ bản và y học để kết hợp đồng bộ cùng làm việc, đáp ứng yêu cầu mang tính liên ngành của khoa, tạo ra sự cân bằng trong đội ngũ cán bộ nghiên cứu và giảng dạy. Với thiết chế như vậy có thể giải quyết từ gốc đến ngọn vấn đề phòng chống tác hại của các yếu tố hóa học, lý học và sinh học trong môi trường. Thời gian đầu, ông Huấn tham dự các giờ giảng để học hỏi đồng nghiệp về kỹ năng, kinh nghiệm…, ông ấn tượng nhất là các bài giảng của thầy Liên. Thầy giảng rất hay, cuốn hút người học, bởi thầy không chỉ nắm chắc về kiến thức mà còn giỏi cả về chữ Hán, văn học, thơ ca. Trong khi giảng thầy thường lồng ghép vài câu thơ, kể câu chuyện thực tế giúp cho tiết học trở nên hấp dẫn. Thầy vào bài rất tự nhiên, bằng vốn ngôn ngữ phong phú, nội dung bài giảng được thầy diễn đạt bằng ngôn từ rất đẹp, dễ hiểu và dẫn dắt một cách lôgic. Ông Huấn chia sẻ: Sự hài hước dí dỏm chỉ có ở người thông minh, thầy Liên là người dí dỏm nên luôn hấp dẫn người học[3]. Ông Huấn đã học được ở thầy kiến thức, kinh nghiệm và sự tự tin. Ông dần trưởng thành nhanh về mặt sư phạm, nói năng dễ nghe, mạch lạc, lưu loát, lôi cuốn hơn. Ông nhớ, có lần khoa Cơ bản tổ chức một đoàn đi nghiên cứu ở đơn vị cơ sở, bữa cơm chiều được ấn định là 17 giờ, nhưng mất điện nên mọi người ngồi chờ. Thấy vậy, thầy Liên liền bình một vài bài thơ chữ Hán làm cả đoàn say sưa nghe quên cả đói.

Ông Trần Công Huấn thông thạo tiếng Nga nên được Học viện giao đánh máy lại luận án của ba thầy: Lê Thế Trung, Nguyễn Lân Phúc, Nguyễn Mạnh Liên. Mỗi luận án độ dài, ngắn, tư liệu… khác nhau. Ngày đó, ông thường phải thức đêm kỳ cạch gõ trên máy đánh chữ, phải căn chỉnh cẩn thận trên từng trang, nhưng những luận án này tạo cho ông niềm hứng thú về mặt khoa học, chưa bao giờ ông cảm thấy mệt mỏi. Đặc biệt, luận án của thầy Liên, văn phong bay bướm, hoa mỹ, có chất văn học nên rất cuốn hút ông.

Cuối những năm 70, thầy Nguyễn Mạnh Liên mới làm nghiên cứu sinh ở Học viện Quân y Kirov (Liên Xô) trở về, bằng mối quan hệ tốt nên Học viện Kirov đã viện trợ cho bộ môn một phòng thí nghiệm có hệ thống đồng bộ với hơn 200 đầu máy. Thầy tin tưởng giao cho ông Huấn trực tiếp ra cảng biển tiếp nhận và quản lý toàn bộ hệ thống máy móc này. Được làm việc bằng máy móc hiện đại, ông Huấn dần trưởng thành và am hiểu sâu về thiết bị nghiên cứu môi trường, nhất là các yếu tố vật lý (sóng siêu cao tần, sóng vô tuyến, phóng xạ…).

Giáo sư Nguyễn Mạnh Liên còn có sức lôi cuốn ông bởi trình độ, sự uyên thâm. Với chuyên môn Y học, nhưng thầy Liên rất giỏi về khoa học cơ bản, đặc biệt là toán, lý. Thời gian Học viện Quân y thiếu giảng viên, thầy còn kiêm giảng vật lý hạt nhân, toán thống kê cho sinh viên và học viên sau đại học. Theo ông Huấn, cái hay, tài của GS Liên là mọi vấn đề rắc rối đều được ông diễn đạt một cách xúc tích, dễ hiểu. Đây là điều mà học trò Trần Công Huấn rất ấn tượng và luôn tự nhủ phải học tập theo thầy.

Thời gian làm lãnh đạo, thầy Liên rất quý trọng cán bộ cấp dưới, luôn thân ái, nhiệt tình giúp đỡ để mọi người cùng tiến bộ. Thầy đi đâu cũng nói những lời tốt đẹp với đồng nghiệp, với các bậc thầy về học trò của mình. Khác với nhiều nhà khoa học, thầy hướng đến xây dựng đội ngũ cán bộ đồng bộ về mọi mặt để đi sâu nghiên cứu cơ bản các vấn đề thúc đẩy phát triển khoa. Theo ông Huấn, GS Mạnh Liên phân công bồi dưỡng và sử dụng đội ngũ cán bộ khoa học như một huấn luyện viên bóng đá lựa chọn và sắp xếp vị trí các cầu thủ trên sân.

Thầy đặc biệt chú trọng đến việc cho cán bộ đi học để nâng cao trình độ, bất kỳ ai có nguyện vọng đều được thầy ủng hộ một cách hợp lý, kể cả lúc khoa thiếu người. Đây là điều mà cán bộ của đơn vị khác mơ ước, bởi nhiều trường hợp vì lý do này, lý do khác mà họ bị từ chối không được đi học. Thậm chí, thầy còn mở đường, gợi ý đề tài, liên hệ với các nhà khoa học để giúp học trò mình phát triển chuyên môn. Tuy nhiên, về mặt chuyên môn thầy Nguyễn Mạnh Liên tương đối nghiêm khắc với cán bộ cấp dưới, nhưng thầy chưa kỷ luật bất kỳ ai. Thay vào đó, thầy nhắc nhở, tận tình chỉ bảo để rút kinh nghiệm. Phó giáo sư Huấn chia sẻ: Đi đâu thầy cũng dẫn chúng tôi theo cùng và nói: Người ta khoe tiền, khoe bạc, khoe áo, khoe quần, tôi không có gì tôi chỉ khoe cán bộ[4]. Đội ngũ học trò được GS Liên hướng dẫn làm luận án không ít, riêng năm 2003, ông Huấn và 5 học trò của thầy được phong học hàm Phó giáo sư, Giáo sư. Ông nhớ, một nhà khoa học người Liên Xô từng nói nhà khoa học không có học trò coi như thất bại. Giáo sư Mạnh Liên là một nhà khoa học, nhà giáo có nhiều học trò trưởng thành, đó là thành công lớn.

Ông Trần Công Huấn không được đào tạo về ngành Y, may mắn gặp thầy Liên, được thầy động viên, tạo điều kiện cho đi học các ngành cơ bản Y học. Để rồi, năm 1991, với các chứng chỉ đó ông đã thi đỗ nghiên cứu sinh trường Đại học Y Hà Nội. Dưới sự hướng dẫn tận tình của GS Nguyễn Mạnh Liên, ông bảo vệ thành công luận án Phó tiến sĩ “Nghiên cứu đặc điểm môi trường lao động, tình hình sức khỏe bộ đội ra - đa và đề xuất các biện pháp bảo vệ”, năm 1995.

 

GS.TSKH Nguyễn Mạnh Liên (ngồi) và TS Trần Công Huấn 

 

 

kiểm tra điện trường gần trạm 500KV, năm 1996

Về nghiên cứu khoa học, GS Nguyễn Mạnh Liên rất nhạy bén để phát hiện ra những vấn đề mới, có tính thực tiễn để nghiên cứu, ứng dụng. Như khi nước ta có dự kiến khai thác một số mỏ quặng, thầy triển khai nghiên cứu đề tài “Ảnh hưởng của phóng xạ đối với cơ thể”. Năm 1993, Thủ tướng Võ Văn Kiệt khởi công xây dựng trạm biến áp 550/220/110kw, thầy đăng ký đề tài cấp nhà nước “Nghiên cứu ảnh hưởng do điện từ trường của hệ thống truyền tải điện 500KV Bắc Nam”. Ông Trần Công Huấn làm thư ký và chủ nhiệm một nhánh về môi trường. Đề tài thực hiện trong giai đoạn 1994-1997, nghiên cứu rộng khắp các tỉnh thành trong cả nước, ở đâu có trạm biến áp là thầy trò đều tiến hành điền dã, khảo sát kể cả vùng rừng núi (Kom Tum, Đắc Lắk, Hòa Bình…). Thời gian này, thầy Liên bị bệnh thoái hóa khớp nặng, đi lại rất khó khăn. Một lần đoàn đi thực địa ở Hòa Bình, GS.TS Lê Thế Trung (khi đó là Giám đốc Học viện Quân y) lên kiểm tra quá trình nghiên cứu, dù chân rất đau nhưng GS Nguyễn Mạnh Liên vẫn leo hơn 100 bậc cầu thang xuống trạm phát điện trong lòng núi. Mỗi bước đi thầy đau chảy nước mắt, nhưng vẫn quyết tâm theo đoàn, thể hiện rõ tinh thần trách nhiệm cao của thầy khi thực hiện đề tài nghiên cứu.

Một điểm nổi bật ở thầy Liên là thầy luôn tin tưởng giao cho đồng nghiệp, học trò cùng thực hiện các đề tài, xử lý số liệu, để thông qua đó đào tạo, giúp họ có thêm kinh nghiệm và tư liệu nghiên cứu, tạo cơ hội cho mọi người cùng phát triển. Cái hay, ý nghĩa của những đề tài nghiên cứu mà GS Nguyễn Mạnh Liên thực hiện là đều gắn với điều kiện tự nhiên, khí hậu nhiệt đới nóng ẩm và điều kiện sống của con người Việt Nam. Thầy luôn nhắn nhủ học trò: Con người khoa học phải có ước mơ, có hoài bão, và phải có phương pháp. Phương pháp là đôi cánh chắp tay cho nhà khoa học [5].

Năm 1997, ông Trần Công Huấn được điều chuyển làm Giám đốc Trung tâm Nhiệt đới Việt - Nga, đồng thời thầy Liên cũng chuyển vào TP. Hồ Chí Minh sinh sống nên thầy trò không còn thường xuyên gặp nhau. Hàng năm, có dịp vào công tác ông Huân vẫn tới thăm thầy. Năm 2000, ông vào Tp. Hồ Chí Minh chúc mừng thầy sinh nhật tuổi 70 cùng đôi con ngựa được chạm khắc nghệ thuật làm kỷ niệm (vì GS Nguyễn Mạnh Liên tuổi Ngọ).

 PGS.TS Trần Công Huấn cùng GS.TSKH Nguyễn Mạnh Liên, nhân dịp sinh nhật Thầy tuổi 70, năm 2000. (Đây là bức ảnh kỷ niệm cuối cùng của hai thầy trò)

Ngày làm việc với GS Nguyễn Mạnh Liên, ông Huấn chỉ biết thầy xuất thân trong gia đình nhà nho, hiếu học. Nghỉ hưu, ông Huấn chuyển sang viết sách lịch sử, dòng họ… qua tìm hiểu ông mới biết thầy là huệ duệ của một dòng họ đáng nể. Họ nội, ông tổ làm quan thời Hậu Lê ở Nghi Xuân và thành lập nên họ Nguyễn Tiên Kiều (dòng họ Nguyễn ở Tiên Kiều), khi mất ông tổ được phong thần, bia mộ khắc câu “Triều liệt đại phu, Nguyễn tướng công chân linh; đời thứ hai đỗ cử nhân; đời thứ ba làm lương y; đời thứ tư làm quan Hồng Lô trong triều; đời thứ năm thi đậu tam trường; đời thứ sáu phó bảng Hồng Lô Tự Thiếu Khanh (ông nội); cha đẻ là cụ Nguyễn Doãn Địch làm Hương sư, là một trong những người dịch cuốn Hồng lâu mộng. Mẹ của GS Nguyễn Mạnh Liên thuộc dòng họ Nguyễn Tiên Điền. Cụ tổ là Nguyễn Thiền, đỗ Trạng Nguyên khoa Nhâm thìn (1532); … đời thứ tám là Đại thi hào Nguyễn Du. Dòng họ cha và mẹ là hai dòng họ lớn ở huyện Nghi Xuân. Theo ông Huấn, có lẽ truyền thống dòng họ cũng góp phần không nhỏ hun đúc nên con người, tính cách của GS Nguyễn Mạnh Liên. Ấn tượng về nhân cách và tài năng của một người con trong dòng họ Nguyễn Tiên Kiều luôn đọng mãi trong ông.

Theo PGS Trần Công Huấn, thời gian ông được làm việc với GS Nguyễn Mạnh Liên là giai đoạn “cấy hái”, đến khi thầy buông tay, cũng là lúc ông đã trưởng thành và chuyển sang giai đoạn “thu hoạch” với nhiều đề tài nghiên cứu, bài báo khoa học, bài giảng hấp dẫn… Dù gián tiếp hay trực tiếp, thầy Liên đã giúp ông trưởng thành trong nghề và trong cuộc sống. Tôi có được như ngày hôm nay tôi rất biết ơn GS Nguyễn Mạnh Liên- người thầy trực tiếp dẫn dắt, dạy bảo về chuyên môn, tâm hồn, tình yêu thương đối với đồng nghiệp. Sau này, khi trở thành cán bộ quản lý tôi vẫn luôn coi thầy như tấm gương sáng để học tập[6], PGS Trần Công Huấn chia sẻ.

Giáo sư Nguyễn Mạnh Liên đã về với tiên tổ gần chục năm (2011-2019), nhưng ông Trần Công Huấn và các thế hệ học trò luôn nhớ và khắc ghi công ơn của thầy!

Tạ Thị Anh

Trung tâm Di sản các nhà khoa học Việt Nam

 



* PGS.TS Trần Công Huấn nguyên Giám đốc Trung tâm Nhiệt đới Việt – Nga, Bộ Quốc phòng.

** GS.TSKH Nguyễn Mạnh Liên nguyên Chủ nhiệm bộ môn Vệ sinh quân đội, Học viện Quân y.

[1] Ghi âm hỏi thông tin PGS.TS Trần Công Huấn, 20-12-2018, tài liệu lưu trữ tại Trung tâm Di sản các nhà khoa học Việt Nam.

[2] Ghi âm hỏi thông tin PGS.TS Trần Công Huấn, 20-12-2018, tài liệu đã dẫn.

[3] Ghi âm hỏi thông tin PGS.TS Trần Công Huấn, 20-12-2018, đã dẫn.

[4] Ghi âm hỏi thông tin PGS.TS Trần Công Huấn, 6-9-2018, tài liệu lưu trữ tại Trung tâm Di sản các nhà khoa học Việt Nam.

[5] Ghi âm hỏi thông tin PGS.TS Trần Công Huấn, 20-12-2018, đã dẫn.

[6] Ghi âm hỏi thông tin PGS.TS Trần Công Huấn, 20-12-2018, đã dẫn.

 


Ý kiến của bạn Gửi cho bạn bè In bài này Trở lại
Số lần đọc tin: