Đôi điều về một nhà dân tộc học
Cập nhật lúc: 06:56, Thứ Năm, 27/07/2017 (GMT+7)

Phó giáo sư, Tiến sĩ Mạc Đường* là nhà dân tộc học được đào tạo, trưởng thành từ sau năm 1954 và có những đóng góp to lớn trong việc xây dựng và phát triển ngành khoa học này ở miền Nam sau năm 1975. Con đường đến với dân tộc học của ông có nhiều điều lý thú và đặc biệt.

Con đường đến với dân tộc học

Từ sau năm 1954, ngành dân tộc học được hình thành với tư cách là một ngành khoa học, thể hiện ở sự ra đời của các đơn vị nghiên cứu như Tổ Dân tộc học thuộc Ban Văn - Sử - Địa  (1958), bộ môn Dân tộc học thuộc khoa Sử, trường Đại học Tổng hợp Hà Nội (1960), rồi Viện Dân tộc học (1968) thuộc Ủy ban Khoa học Nhà nước. Ra đời vào giai đoạn đó, nên có thể khẳng định, dân tộc học Việt Nam chịu ảnh hưởng sâu sắc các phương pháp nghiên cứu, trường phái dân tộc học Xô viết trên nhiều khía cạnh, từ việc cung cấp tri thức mới, phương pháp nghiên cứu, đào tạo, hướng dẫn cán bộ nghiên cứu…

PGS.TS Mạc Đường

Cho đến nay, GS.TS Phan Hữu Dật và PGS.TS Mạc Đường là hai nhà nghiên cứu chịu ảnh hưởng sâu sắc của nền dân tộc học Xô viết vẫn còn tiếp tục làm việc. Trong phạm vi bài viết này, chúng tôi muốn làm rõ những ảnh hưởng của dân tộc học Xô viết đến một lớp các nhà nghiên cứu,  trong đó có PGS.TS Mạc Đường, cũng như những đóng góp của ông đối với lĩnh vực dân tộc học Việt Nam.

Trước khi vào công tác ở Ban Văn-Sử-Địa (1956), PGS.TS Mạc Đường từng là thanh niên xung phong, tham gia làm đường sắt Hà Nội - Mục Nam Quan, Hà Nội - Lào Cai… Ông sinh năm 1935 tại Bình Định. Việc trở thành nhà nghiên cứu đối với ông Mạc Đường như một sự sắp đặt ngẫu nhiên, khi trước đó ông chưa từng được đào tạo về dân tộc học. Trong quá trình làm việc tại Ban Văn-Sử-Địa, được tiếp cận với tri thức dân tộc học, với các nhà dân tộc học Việt Nam như: Lã Văn Lô, Đặng Nghiêm Vạn… đã dẫn dắt, giúp ông hiểu thế nào là dân tộc học. Tiếp đến, các nhà dân tộc học Liên Xô đã giúp ông định hình phương pháp nghiên cứu, các lý thuyết dân tộc học mà sau này ông dầy công theo đuổi.

Những ngày đầu, tại Ban Văn-Sử-Địa, cán bộ trẻ Mạc Đường được phân công làm việc với những nhà nghiên cứu lão thành như: Lã Văn Lô (một nhà nghiên cứu dân tộc học người Tày), Nguyễn Hữu Thấu (nhà nghiên cứu chuyên về các dân tộc Tây Nguyên cũng như về xã hội nguyên thủy), Hà Văn Thư (chuyên nghiên cứu về văn học các dân tộc thiểu số), Mai Văn Trí (chuyên nghiên cứu về chế độ lang đạo và đặc điểm xã hội của người Mường trước năm 1945)… Lúc này, Mạc Đường say sưa với công việc, theo chân nhà nghiên cứu Lã Văn Lô đi sâu tìm hiểu các dân tộc thiểu số ở miền Bắc. Ông tham gia và hoàn thành các đợt điền dã ở huyện Đà Bắc, Hòa Bình nhằm khảo sát nhóm Mán đeo tiền (nay gọi là Dao tiền) và nhóm người Mường ở xã Tu Lý, huyện Lạc Sơn (Hòa Bình), vùng người Hoa ở huyện Hoành Bồ (tỉnh Quảng Ninh) và vùng người Mèo (nay gọi là người Mông) ở huyện Mèo Vạc (tỉnh Hà Giang)… Những báo cáo điền dã của cán bộ Mạc Đường thường được ông Lã Văn Lô đọc, sửa và góp ý rất kỹ, sau đó ông Mạc Đường hoàn thiện lại, đánh máy thành hai bản, một bản nộp vào lưu trữ ở cơ quan, một bản giữ làm tài liệu cá nhân.

Mùa thu năm 1956, tại trụ sở Ban Văn-Sử-Địa, một lớp học đặc biệt đầu tiên về Triết học và Sử học được mở ra với khoảng 50 người học. Ông Mạc Đường được dự thính, nghe các bài giảng của Viện sĩ triết học Averkiev, của GS Trần Văn Giàu và GS Nguyễn Khánh Toàn. Kể từ đây, nghiên cứu viên Mạc Đường rất say mê với lý thuyết và kiến thức duy vật lịch sử[1].

Bên cạnh sự giúp đỡ của các nhà nghiên cứu Việt Nam, Mạc Đường cũng được tiếp cận trực tiếp với các chuyên gia dân tộc học Xô viết. Khi vào Ban Văn-Sử-Địa công tác, ông được Trưởng ban Trần Huy Liệu phân công làm thư ký giúp việc cho nhà dân tộc học Nguyễn Hữu Thấu và nhà sử học Nguyễn Khắc Đạm nhằm hỗ trợ nghiên cứu sinh Liên Xô Ariuchiunov và Mukhlinov sưu tầm tư liệu về dân tộc học Việt Nam. Cả bốn người đều dùng tiếng Pháp, nhưng Ariuchiunovdiễn đạt bằng tiếng Pháp thông thạo hơn. Mukhlinop sưu tầm tài liệu về nguồn gốc dân tộc Việt (sau này Mukhlinov đã cho công bố bài viết “Âu Lạc cổ đại ở miền Nam Trung Hoa và miền Bắc Việt Nam – về vấn đề nguồn gốc người Việt” trong sách TIE (công trình Viện Dân tộc học Liên Xô, t. XXXV, 1960). Đồng thời, Ariuchiunov lại giúp ông Nguyễn Hữu Thấu phân loại các ngôn ngữ dân tộc ở Việt Nam và thực hiện bản thống kê danh sách 63 dân tộc ở Việt Nam, được công bố năm 1957[2]. Thông qua việc phân loại ngôn ngữ, có thể tiến hành nghiên cứu nguồn gốc lịch sử và phong tục tập quán của các dân tộc. Đây là cách làm, ảnh hưởng tới việc nghiên cứu dân tộc học sau này của ông Mạc Đường.

Có thể thấy, những năm đầu sau 1954, ở miền Bắc đã bắt đầu hình thành một ngành dân tộc học với danh nghĩa là một ngành khoa học độc lập. Và rõ ràng, sự ảnh hưởng của các nhà dân tộc học Liên Xô trong việc này là không hề nhỏ. Các nhà dân tộc học Liên Xô đã giúp định hướng nghiên cứu cũng như trực tiếp đào tạo, hướng dẫn nghiên cứu cho các nhà nghiên cứu dân tộc học của Việt Nam. Tháng 12-1958, theo gợi ý của nghiên cứu sinh Ariuchiunov, nhà dân tộc học Lã Văn Lô thảo ra một bức thư 2 trang bằng tiếng Pháp gửi Viện sĩ Đông phương học S.P.Tolstop[3], người chủ trì khai quật nền văn hóa đô thị Khorez ở Trung Á. S.P. Tobtob [4] . Nội dung thư đặt vấn đề về việc ngành dân tộc học Việt Nam nên tiến hành nghiên cứu dân tộc học ra sao? Sau khoảng một tháng, trong thư trả lời bằng tiếng Pháp, Viện sĩ S.P.Tolstop đã gợi ý rõ về nhiệm vụ, chức năng khoa học, đối tượng, mối quan hệ với các khoa học lịch sử và các lĩnh vực nghiên cứu cơ bản của dân tộc học, đồng thời khuyên các nhà dân tộc học Việt Nam nên đi sâu nghiên cứu nguồn gốc các dân tộc, xác định thành phần dân tộc thiểu số, đặc biệt là nghiên cứu đời sống mới ở các hợp tác xã, nông trường.

Khoảng cuối năm 1960, ông Mạc Đường được cử tham gia khóa học đặc biệt của trường Đại học Tổng hợp Hà Nội tổ chức, do các nhà khoa học Liên Xô sang giảng về khảo cổ học (GS Borisckopki), về dân tộc học (GS Buxưghin), ngôn ngữ học (GS Gluscôva). Lớp học khoảng hơn 30 người, ông ngồi cùng bàn với các ông Nguyễn Văn Tu, Nguyễn Kim Thản, Nông Ích Thùy là những nhà ngôn ngữ học nổi tiếng. Phiên dịch tiếng Nga lúc đó là ông Cao Xuân Hạo và Lê Thế Thép. Cùng với lớp học này, nghiên cứu viên Mạc Đường được dự thính các buổi thuyết trình về địa lý học cảnh quan, địa mạo học, bản đồ học địa lý tại Ban Địa lý của Ủy ban Khoa học Nhà nước do chuyên gia Liên Xô - GS Mazaev ở Viện Địa Lý Liên xô trình bày. Vào thời điểm ấy, nội dung kiến thức của các bài giảng nói trên đã thực sự “khai sáng”, thấm sâu vào lớp cán bộ trẻ như Mạc Đường, khiến họ trở thành những nhà nghiên cứu chịu ảnh hưởng sâu sắc của nền dân tộc học Xô viết.

Mùa hè năm 1962, nhà dân tộc học Nguyễn Hữu Thấu chuyển bài nghiên cứu “Loại hình kinh tế văn hóa và khu vực lịch sử văn hóa dân tộc học” của hai chuyên gia dân tộc học Liên Xô Trebocxarov và M.G Levin được đăng trên Tạp chí “Dân tộc dịch tùng” của Trung Quốc, mà ông đã dịch ra tiếng Việt cho Mạc Đường. Ông Mạc Đường đọc đi đọc lại nhiều lần bài viết, coi đó là một hướng tư duy khoa học và quyết tâm làm thử theo hướng nghiên cứu này. Năm 1964, ông là tác giả cuốn sách dân tộc học “Các dân tộc miền núi Bắc Trung bộ: Sự phân bố dân cư và những đặc trưng văn hóa” do Nxb Khoa học của Ủy ban Khoa học Nhà nước công bố. Đây là cuốn sách đầu tiên trong sự nghiệp nghiên cứu dân tộc học của PGS Mạc Đường. Cuốn sách dầy gần 200 trang, trình bày về sự phân bố cư trú, những đặc trưng dân tộc học và các nền văn hoá cổ của các dân tộc thiểu số miền núi Bắc Trung bộ. Bên cạnh đó, tác giả cũng nêu lên và khái quát hóa về các loại hình kinh tế - văn hoá, đặc điểm sinh hoạt văn hoá của các dân tộc miền núi bắc Trung bộ, về mối quan hệ về lịch sử, văn hoá giữa các dân tộc miền núi bắc Trung bộ với người Việt và các dân tộc ở Đông Nam Á. Năm 1966, tập sách “Các dân tộc Đông Nam Á” của Viện Dân tộc học thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Liên Xô (Nxb Khoa học, Moskva, 1966) đã đưa cuốn sách của ông Mạc Đường vào mục lục sách tham khảo (tr. 703).

Năm 1967, nghiên cứu viên Mạc Đường được Ủy ban Khoa học xã hội Việt Nam cử sang Liên Xô làm nghiên cứu sinh về dân tộc học tại Ban nghiên cứu các dân tộc Đông Nam Á - Nam Á và Châu Đại dương thuộc Viện Dân tộc học, Viện Hàn lâm Khoa học Liên Xô. Ông được GS.TS Nicolai Nicolaivich Trebocxarov nhận làm hướng dẫn chính và GS. Solomom Ilich Brouk, Grigori Grigoevich Stratanavich làm hướng dẫn trợ lý. Ngoài ra, ông còn được nghiên cứu viên của Viện giúp đỡ tận tình, như PTS Ian Tresnov là người đã giúp ông rất nhiều về học thuật, từ việc hướng dẫn làm việc ở thư viện và thông báo cho ông biết các sinh hoạt khoa học quan trọng của Viện phải tham dự. Bà Dzikhinova giúp ông hiểu biết về Triều Tiên, ông Kriucov giúp ông hiểu về Trung Quốc, ông Trlenov giúp cho ông nhiều tư liệu về các dân tộc ở Philippin và quần đảo Malucxi.

Tháng 3-1970, Mạc Đường bảo vệ và nhận bằng Phó tiến sĩ chuyên ngành dân tộc học với đề tài “Học thuyết loại hình kinh tế văn hóa và vấn đề dân tộc ở Đông Nam Á”. Trong ba năm làm nghiên cứu sinh, ông đã công bố trên tạp chí của Viện Dân tộc học Liên Xô ba bài: “Các giai đoạn phát triển chủ yếu của kiến thức dân tộc học Việt Nam”, Tạp chí Dân tộc học Xô viết, số 2, Moskva, 1970; “Phân bố dân cư và thành phần dân tộc ở miền núi Bắc Trung Bộ Việt Nam” đăng trên Tạp chí Dân tộc học Xô viết, số 5, Moskva, 1972; “Cư dân săn bắn, hái lượm, bắt cá” in trong sách: “Những vấn đề quan hệ kinh tế-xã hội trong xã hội tiền nông nghiệp” của Viện Dân tộc học Liên Xô, chi nhánh Leningrad, 1972.

Phó giáo sư Mạc Đường cho biết: “Cho đến nay, tôi vẫn còn nhớ ba bài hát: Chiều Mạc Tư Khoa Thời thanh niên sôi nổi.  Mỗi khi tôi thầm hát một mình những ca khúc đó là lúc tôi đến nhớ các nhà dân tộc học Xô viết đã giúp tôi học tập và thành đạt. Sau này, tôi đi công tác ở Tây Âu, Bắc Mỹ, Nhật Bản, Đông Nam Á, vốn dân tộc học Xô viết đã giúp tôi, trình độ và bản lĩnh khoa học để làm việc một cách tự tin”[5].

Trong những năm làm nghiên cứu sinh ở Liên Xô, ông Mạc Đường đã chịu ảnh hưởng sâu sắc từ những nghiên cứu chuyên ngành của các nhà dân tộc học Xô viết, đặc biệt là những tài liệu đọc được, những buổi thảo luận mà ông tham gia. Đó là những semine nội bộ của Viện Dân tộc học Liên Xô trong 2 năm (1968-1969) mà ông được dự thính cùng các cán bộ và nghiên cứu sinh. Nội dung những sinh hoạt chuyên môn đó tập trung vào một số công trình, như: Tác phẩm “Dân tộc học Mỹ hiện đại[6]; Về bản thảo tác phẩm “Những vấn đề cấp bách của dân tộc học và khoa học ngoài Liên Xô[7]; Về cuốn sách “Động thái dân số của các dân tộc” của Kozlov được xuất bản năm 1969, đây là cuốn sách đầu tiên của dân tộc học Xô viết trong những năm 60 bàn về khái niệm dân tộc, phương pháp xác định thành phần dân tộc, quá trình đồng hóa … với nhiều ý kiến khác nhau; Về bản thảo sách “Dân tộc xã hội học[8]; Về bản thảo “Những vấn đề dân tộc học xã hội của đô thị” do viện sĩ IU.V.Bromlei chủ trì đã được tranh luận, phân tích qua 4 buổi họp công khai trong Viện. Rất nhiều ý kiến lý thú xoay quanh chủ đề này đã thu hút mạnh sự quan tâm của nghiên cứu sinh Mạc Đường, và sau này dân tộc học đô thị cũng là một hướng chính mà ông đi sâu tìm hiểu[9]; Về bản thảo “Quá trình tộc người trong thế giới hiện đại”[10]

Tri thức đa chiều mà ông Mạc Đường tiếp thu được từ các ấn phẩm khoa học nói trên cũng như từ các nhà dân tộc học Xô viết đã giúp ích cho ông rất nhiều trong quá trình nghiên cứu sử học, dân tộc học, nhân học, văn hóa học từ năm 1970 cho đến mãi sau này.

Có thể khẳng định, con đường đưa PGS.TS Mạc Đường đến với dân tộc học, không thể phủ nhận sự ảnh hưởng sâu sắc của dân tộc học Xô viết. Ông là người được tiếp cận với các tài liệu dân tộc học Xô viết, được đào tạo PTS ở tại Liên Xô, làm việc trực tiếp, với các chuyên gia Liên Xô, và bị ảnh hưởng bởi phương pháp nghiên cứu, lý luận của họ một cách sâu sắc. Sau này, ông áp dụng các phương pháp, kiến thức đó để phục vụ cho công việc và truyền đạt lại cho các thế hệ học trò ở Việt Nam.

Có thể nhận thấy sự ảnh hưởng này ở hầu hết các tác phẩm nghiên cứu của PGS Mạc Đường. Trong các tài liệu của PGS.TS Mạc Đường, ông ghi chép rất nhiều về công việc, trong đó, một nội dung lớn là các vấn đề về dân tộc học và ngôn ngữ học. Chẳng hạn trong cuốn sổ ghi chép năm 1976, ông dành gần 30 trang viết về “Những vấn đề phương pháp luận dân tộc học”, trong đó nhấn mạnh đến vai trò của chủ nghĩa duy vật biện chứng đối với nghiên cứu khoa học xã hội, khẳng định dân tộc học là một khoa học lịch sử… Phó tiến sĩ Mạc Đường khi ấy nhấn mạnh quan niệm về dân tộc học mácxít, dẫn ra các trường hợp cụ thể như: quan niệm của Tobtob, Levin và Trebocxarov; quan niệm của Tonstov; quan niệm mở rộng quan hệ liên ngành có tính truyền thống của Xô viết.

Cống hiến không mệt mỏi

Năm 1970, sau khi hoàn thành luận án Phó tiến sĩ ở Liên Xô, trở về nước, PTS Mạc Đường công tác tại Viện Dân tộc học. Tháng 6-1971, ông được cử làm Thư ký khoa học của Viện. Những kiến thức tích lũy được trong thời gian làm nghiên cứu sinh ở Liên Xô được PTS Mạc Đường vận dụng một cách tối đa, trên cả phương diện nghiên cứu học thuật, lẫn truyền bá, giúp đỡ những đồng nghiệp, các nhà nghiên cứu trẻ đi sau. Nói về những bài thuyết trình của PTS Mạc Đường, PGS.TS Nguyễn Văn Huy kể: “Lần đầu tiên (1971), tôi nghe ông thuyết trình về một vấn đề khoa học, vấn đề loại hình kinh tế-văn hóa, trong đó liên quan đến nền văn hóa thung lũng, gò đồi và trước núi. Ông trình bày lưu loát, rất tự tin và tỏ ra là người có phong cách hùng biện. Ông truyền cảm hứng cho người nghe bằng sự nhiệt tình, những kiến thức mới mẻ, những vấn đề lý thuyết với khí thế hừng hực của một nhà khoa học mới tích lũy được từ một trung tâm khoa học nổi tiếng thế giới - Viện Hàn lâm khoa học Liên Xô. Lúc đó còn rất ít người được đào tạo Phó tiến sĩ ở Liên Xô. Phó tiến sĩ là của hiếm (ở miền Bắc, sau các PTS dân tộc học Phan Hữu Dật, Bế Viết Đẳng, thì ông Mạc Đường là người thứ ba)… Người nghe vừa tò mò, vừa thích thú. Tò mò vì được nghe một Phó tiến sĩ mới tốt nghiệp. Thích thú vì những khái niệm mới, lý thuyết mới…”[11]. Ở Viện Dân tộc học, PTS Mạc Đường là chỗ dựa tin cậy của các cán bộ trẻ bởi kiến thức sâu rộng và đặc biệt là hết sức nhiệt tình trong việc hướng dẫn thế hệ đi sau. Có thể kể đến các tên tuổi như Phan An, Khổng Diễn, Nguyễn Văn Huy… là những cán bộ trẻ ở Viện Dân tộc học thời bấy giờ chịu ảnh hưởng sâu sắc từ PTS Mạc Đường. Phó giáo sư Nguyễn Văn Huy khẳng định rằng, việc ông đi sâu vào lĩnh vực xã hội học tộc người là nhờ những gợi ý của PGS.TS Mạc Đường.

Ngay sau khi giải phóng miền Nam, tháng 5-1975, PTS Mạc Đường được cử vào công tác tại Trung ương cục miền Nam. Tháng 10-1975, ông được cử giữ chức vụ Phó Viện trưởng Viện Dân tộc học, trực thuộc Ủy ban khoa học xã hội Việt Nam. Từ năm 1990, ông giữ chức Quyền Viện trưởng, rồi Viện trưởng Viện Khoa học xã hội tại TP.HCM (đến năm 1998).

Việc chuyển vào công tác ở miền Nam là một bước ngoặt trong cuộc đời hoạt động khoa học của PGS.TS Mạc Đường. Trên mọi cương vị, ông đều hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ của mình và là nhà khoa học tiêu biểu, có những đóng góp to lớn cho sự phát triển của nền khoa học xã hội ở miền Nam sau năm 1975.

Trước năm 1975, ở miền Nam số lượng nhà dân tộc học chuyên nghiệp không có nhiều. Một số gương mặt tiêu biểu như Nghiêm Thẩm, Nguyễn Trắc Dĩ, Tounenh Hàn Thọ (người Churu), Lê Văn Hảo, Lê Hương, Bình Nguyên Lộc (nhà báo nghiên cứu về Mã Lai - đa đảo), Bửu Lịch (dân tộc học - dân số) là những người có nghiên cứu, có tác phẩm và nhiều người biết danh.

Trên cương vị quản lý và với chuyên môn là một nhà dân tộc học, PTS Mạc Đường đã đóng góp rất nhiều cả về chuyên môn và vấn đề đào tạo cán bộ mới. Theo như chia sẻ của PGS.TS Phan Xuân Biên thì chính ông Mạc Đường và nhà dân tộc học Nguyễn Hữu Thấu (khi ấy là Trưởng và Phó ban Dân tộc học, Viện Khoa học xã hội miền Nam) đã dẫn dắt ông đến với nghề.

Ban Dân tộc học khi ấy được chia làm ba tổ chuyên môn theo địa bàn vùng dân tộc. Tổ nghiên cứu Khmer và Đồng bằng sông Cửu Long do ông Phan An phụ trách. Tổ nghiên cứu Chăm và miền Trung do ông Phan Lạc Tuyên (học ở Ba Lan về) phụ trách. Tổ Lâm Đồng - Nam Tây Nguyên - Đông Nam bộ do Phan Xuân Biên phụ trách. Dưới sự chỉ dẫn, lãnh đạo của PTS Mạc Đường, Ban Dân tộc học ngày càng lớn mạnh, thực hiện nhiều cuộc khảo sát, điền dã, tổ chức nhiều cuộc hội thảo, tọa đàm khoa học. Sau một vài năm thực hiện, Ban đã cho ra những tập tư liệu in roneo quý giá, phục vụ đắc lực cho công tác nghiên cứu của cán bộ, trong đó phải kể đến bộ tài liệu: “Những vấn đề dân tộc học ở miền Nam Việt Nam[12]. Nhiều tập thư mục về các vùng, các dân tộc, các chuyên đề liên quan đến dân tộc học như về Tây Nguyên, người Chăm, người Hoa, người Khmer, về tôn giáo… được thực hiện.

Phó giáo sư, Tiến sĩ Mạc Đường đã cùng đồng nghiệp thực hiện nhiều công trình nghiên cứu có giá trị, phục vụ cho việc học tập, tham khảo của các sinh viên và các nhà nghiên cứu ngành dân tộc học. Có thể kể đến các công trình như: Các dân tộc miền núi bắc Trung bộ: Sự phân bố dân cư và những đặc trưng văn hoá, Nxb Khoa học, 1964; Xã hội người Hoa ở thành phố Hồ Chí Minh sau năm 1975 (tiềm năng và phát triển), Nxb Khoa học xã hội, 1994; Dân tộc học và những vấn đề xác định thành phần dân tộc: Lý thuyết, nghiên cứu, tư liệu, Nxb Khoa học xã hội, 1997; Dân tộc học - Đô thị và vấn đề đô thị hoá, Nxb Trẻ, 2002; Nghèo đô thị và cuộc chiến chống đói nghèo ở thành phố Hồ Chí Minh, Nxb Khoa học xã hội, 2004; Đặc điểm tín ngưàng và tôn giáo ở Nam bộ theo cách tiếp cập dân tộc học, Tạp chí Nghiên cứu tôn giáo, số 4, 2004…; Một số công trình tập thể khác như: Văn hoá và cư dân đồng bằng sông Cửu Long, Nxb Khoa học xã hội, 1990; Dân tộc học Việt Nam: Thế kỷ XX và những năm đầu thế kỷ XXI, Nxb Khoa học xã hội, 2003; Văn hoá các dân tộc thiểu số ở Nam Bộ, Nxb Khoa học xã hội, 2006; Vấn đề dân tộc và quan hệ dân tộc ở Việt Nam hiện nay, Nxb Chính trị Quốc gia, 2010…

Góp phần đào tạo một thế hệ các nhà nghiên cứu dân tộc học mới, là đóng góp rất tích cực và hiệu quả của PTS Mạc Đường. Từ đầu những năm 80, trên cương vị Phó viện trưởng Viện Dân tộc học thuộc Viện Khoa học xã hôi Việt Nam, phụ trách mảng đào tạo, ông đã kiến nghị mở được 5 ngành đào tạo sau đại học tại Viện Khoa học xã hội tại TP.HCM là sử học, khảo cổ học, dân tộc và hai mã ngành thuộc ngôn ngữ học. Đây là cơ sở đào tạo sau đại học đầu tiên của ngành khoa học xã hội ở miền Nam, vì vậy thu hút được rất nhiều người quan tâm, tham gia. Phó tiến sĩ Mạc Đường đã góp phần trực tiếp hoặc gián tiếp đào tạo nhiều nhà nghiên cứu như: PGS.TS Phan An, PGS.TS Phan Xuân Biên, PGS.TS Võ Văn Sen, PGS.TS Phan Thị Yến Tuyết, PGS.TS Trần Hồng Liên, PGS.TS Đặng Văn Thắng, TS Phan Văn Dốp… họ đã tiếp tục kế thừa và phát huy những tâm huyết nghiên cứu của thế hệ đi trước như ông trong suốt nhiều năm qua.

Nhắc tới PGS.TS Mạc Đường, nhiều nhà nghiên cứu dân tộc học, xã hội học đều bày tỏ một sự mến phục nhất định, bởi những cống hiến của ông cho khoa học xã hội nói chung, cho dân tộc học nói riêng. Ở độ tuổi gần 90, ông vẫn say sưa làm việc và vẫn dành sự quan tâm, nghiên cứu của mình tới các vấn đề dân tộc học, nhân học đô thị. Sức làm việc dẻo dai, sự tâm huyết và đóng góp của ông với nền dân tộc học Việt Nam thật đáng để các thế hệ đi sau học hỏi, tiếp bước.

 

 

Nguyễn Thanh Hóa

Trung tâm Di sản các nhà khoa học Việt Nam



* PGS.TS Mạc Đường là nhà khoa học chuyên ngành Dân tộc học, nguyên Viện trưởng Viện Khoa học xã hội tại TP. Hồ Chí Minh.

[1] Xem thêm bài viết của PGS Bùi Đình Thanh – “Trần Văn Giàu- một phẩm chất cách mạng cao đẹp- một nhân cách lớn” trong sách “ GS Trần Văn Giàu và tác phẩm Giá trị tinh thần của dân tộc Việt Nam”, Viện Lịch sử Dò dòng họ, Nxb Chính trị quốc gia, 2015, tr. 60-61.

[2] Xem sách “Các dân tộc thiểu số ở Việt Nam” do nhóm tác giả Lã Văn Lô, Nguyễn Hữu Thấu… biên soạn?. Nxb Văn hóa, 1959, tr.241-248.

[3] Khi ấy là Viện trưởng Viện Dân tộc học, thuộc Viện Hàn lâm khoa học Liên Xô.

[4] Khi ấy là Viện trưởng Viện Dân tộc học , thuộc Viện Hàn lâm khoa học Liên Xô.

[5] Phỏng vấn PGS.TS Mạc Đường, 18-5-2017.

[6] Do nữ tiến sĩ Averkieva chủ biên, được xuất bản năm 1963. Trong sách này, các tác giả đã nghiên cứu, phân tích cái hay và cái phản mác xít của phân tâm học và lý thuyết tương đối luận văn hóa.

[7] Do IU.B.Maretinna và B.N. Putilov ở chi nhánh Leningrad chủ biên, mãi đến năm 1979, sách mới xuất bản. Các tác giả đã phân tích đặc trưng của các xu hướng dân tộc học và sử học ở các nước phương Tây đương đại.

[8] Của nhóm nhà dân tộc học Ariuchiunhian, Đrobijeva, Kondrachiev với nhiều ý kiến hoan nghênh và nghi ngại, đến năm 1984, sách mới được xuất bản.

[9] Đến năm 1986 sách mới được xuất bản.

[10] Do viện sĩ IU.V Bromlei chủ biên. Bản thảo đã được thảo luận nhiều lần trong hội đồng khoa học, 2 lần cho tất cả cán bộ và nghiên cứu sinh tham dự. Cuốn sách được xuất bản năm 1987.

[11] Cuốn “75 năm Mạc Đường”, Hội Dân tộc học TP.HCM-Viện Châu Á-Thái Bình Dương, Đại học Bình Dương ấn hành, tài liệu lưu hành nội bộ, 2010, tr.52-53.

[12] Gồm 4 tập, trong đó tập đầu chủ yếu đăng các công trình của PTS Mạc Đường về chủ nghĩa thực dân mới…, còn 3 tập còn lại đăng kết quả nghiên cứu của ba tổ chuyên môn.

 

 

 

 

 

 

 

 


Ý kiến của bạn Gửi cho bạn bè In bài này Trở lại
Số lần đọc tin: